Любимый поэт пуштунов

Аннотация

The article comprehensively covers the life and work of the Afghan classical poet Abdurrahman Momand (Rahman Baba). Along with presenting the opinions of literary scholars on the essence of his poetry and the place of his works in the history of Afghan literature, it highlights the content and artistic features of his poetry using specific examples. The article also highlights the question of his attitude to Sufism, the poet's views on the reality of his time, and reveals the essence of humanism and national character expressed in his poetry. The scientific significance of this article is determined by the fact that for the first time in the Oriental studies of Uzbekistan, the life and literary works of the poet are presented in the broadest possible way, and conclusions about the essence of his poetry are made on the basis of a direct analysis of his poems. Keywords and phrases: creative process, myth, mythology, folklore, myth, mythology, mythological current, intertextuality, mythological image. Keywords and expressions: Divan, poetical competition, manuscript, Pashto poetry, Pashtun intellectuals, Momand, love, Sufiism, Chishtiya, future telling, Sufi poet, Pashtunkhvo, transient, ghazal, pseudo name, ode, pantheistic point of view, wahdat al-wujud, muxammas, image, edification, wisdom, sin, kindness, thinker. 36 SHA RQ MA SH’ A LI Паштунлар орасида Раҳмон бобо номи билан шуҳрат таратган шоир Абдураҳмон Мўманд афғон халқининг энг севимли шоири десак хато бўлмас. Зиёли паштунларнинг кўпчилиги, ҳатто оддий афғон кишилари ҳам ҳозиргача турли муносабатлар билан шоир ижодидан бирـикки байтни ёддан ўқиб беришлари шундай дейишга асос бўлади. Унинг девони қўлёзмалари паштунлар орасида энг кўп нусхада тарқалган1 шеърий девон экани ҳам шоир ижодининг авлодлар муҳаббатига сазовор бўлганидан далолат беради. Россиялик тадқиқотчилар Раҳмон бобони афғон адабиёти осмонида шуъла таратган ёруғлик деб, унинг ижодини эса, мангуликка афғон адабиётининг олтин фондидан ўрин олган мерос деб таърифлашган, ҳар йили унинг таваллудига бағишланган мушоиралар ўтказилиши, ҳозирги замон афғон шоирлари ҳам унинг ижодига мурожаат қилиб туришларини таъкидлашган эди.2 А.Маннонов фикрича, Раҳмон бобонинг “машҳур бўлиши сабабларидан бири ғазаллари, шеърларининг юксак гуманистик ва халқпарварлик руҳида эканлиги ва уларнинг ниқоятда оддий, содда тилда ёзилганлигидадир.”3 Раҳмон бобо шеърияти ҳар доим паштунлар орасида алоҳида эътиборга сазовор бўлгани хақида бошқа маълумотлар ҳам мавжуд. Манбаларнинг гувоҳлигича Эрон халқи Ҳофиз Шерозий девонидан фол очгани каби паштунларда ҳам Раҳмон бобо девони устида фол очиш расм бўлган ва бу расм ҳозиргача давом этади. Ривоятларга кўра, 1709 йилда Қандаҳорда биринчи мустақил афғон хонлигини ташкил этган ҳожи Мирвайсхон (1673ـ 1715) Эрон шоҳининг бу ердаги ноиби Гургинхонга қарши қуролли қўзғолон қилишдан олдин Раҳмон бобо девони устида фол очган, ўз ниятини амалга ошириш бўйича ижобий рамзни кўргандан кейингина ҳаракатга киришган ва муваффақиятга эришган.4 Раҳмон бобо шеъриятига ХУ11ـ ХУ111 асрларда яшаб ижод этган афғон адиблари юксак баҳо бергани, улар ижодида Раҳмон бобо шеърияти таъсири мушоҳада қилиниши ҳақида ҳам маълумотлар мавжуд. Манбашунос олим Залмай Ҳеводмал Раҳмон бобонинг ёш замондоши машҳур шоир Абдулҳамид ижодида Раҳмон бобо шеъриятидаги мотив ва иборалар учраши ҳақида ёзган. Шунингдек, у таниқли шоир Мисрихон Гугиёний (ХУ111 аср) бир шеърида ўзига устоз деб билган Абдулҳамид билан бир қаторда Раҳмон бобони паштузабон шеъриятга кўрк бағишлаган адиб сифатида таърифлагани ҳақида ёзиб Гугиёнийнинг қуйидаги байтини келтирган: . ذیذل نامحر دیمح یسراپ رت ړک وتښپ د رعش ،هرکش هکل نیریش منیو یسراپد رعش Форсча шеърни шакардан ширин деб биламан, Ҳамид, Раҳмон пашту шеърини форсийдан тотлироқ қилди.5 Паштунлар Раҳмон бобо шеъриятига шунчалик ихлос билан муносабатда бўлишларига қарамай, шоирнинг шахсий ҳаёти ҳақида жуда оз маълумотлар сақланиб қолган. Бир қараганда, адиб шахсияти замондошлари наздида унинг фусункор, паштунлар кароматли деб ишонган шеърлари соясида қолиб кетгандек туюлади. Ҳозирги пайтда шоир ҳақида нисбатан тайинли маълумотларда айтилишича, Раҳмон бобо 1042 ҳижрий / 1631 мелодий йилда Паштунхвода, Пешавар туманига қарашли Баҳодиркили қишлоғида туғилган. Унинг отасининг исми Абдулсатор бўлган дейилади. 1 Инглиз тадқиқотчиси Ҳенри Раверти (1825ـ1906) Раҳмон бобо девониниг олтмишта қўлёзма нусхасини кўргани ҳақида маълумот берган. Шоир девонининг ҳозир мавжуд бўлган нусхалари сони ҳам ўттиздан ошиқ экани маълум. (Пелевин М.С. Афганская литература позднего средневековья. СПБ. 2010, С. 231). 2 А.Герасимова, Г. Гирс. Литература Афганистана. Краткий очерк. Москва, 1963, С. 45. 3 А.Маннонов. Афғонистон халқлари фольклор ива мумтоз адабиёти тарихи. Ўқув қўлланма. Тошкент, 2001, 108 бет. 4 Пелевин М.С. Афганская литература позднего средневековья. С. 231. .خم ۲۳ ، ۱۳۶۴ ،هنلوټ وتښپ .ناوید دنموم دیمحلادبع د – .ناوید هغه د وا دنموم دیمحلادبع 5 37 SHA RQ MA SH’ A LI Шоирнинг аждодлари ва умуман шахс