Центральноазиатский фактор во внешней политике США и Китая

Аннотация

Ушбу мақола замонавий глобал жараёнларда АҚШ ва Хитой каби халқаро тизим акторларининг Марказий Осиёдаги манфаатларига бағишланган. Жумладан, Фредерик Старрнинг “Катта Марказий Осиё” концепцияси, АҚШнинг 2019-2025 йилларга мўлжалланган Марказий Осиё бўйича стратегияси ҳамда Хитойнинг “Бир макон – бир йўл” лойиҳаси таҳлил қилинган. Таянч сўз ва иборалар: глобаллашув, “Катта ўйин”, Марказий Осиё, стратегия, манфаат, АҚШ, Фредерик Старрнинг “Катта Марказий Осиё” концепцияси, Хитой, “ўрта фаровонлик” жамияти, “Бир макон – бир йўл”. Аннотация. В данной статье рассматриваются интересы участников международной системы в Центральной Азии в современных глобальных процессах, таких как США и Китай. В частности, были проанализированы концепция Фредерика Старра «Большая Центральная Азия», стратегия США для Центральной Азии на 2019-2025 годы и китайский проект «Одно место - один путь». Опорные слова и выражения: глобализация, «Большая игра», Центральная Азия, Стратегия, Интересы, США, Концепция «Большая Центральная Азия» Фредерика Старра, Китай, Общество «Среднее благосостояние», «Одно место - один путь». Аbstrаct. This article focuses on the interests of international system actors in Central Asia in modern global processes, such as the United States and China. In particular, Frederick Starr's concept of "Greater Central Asia", the US Strategy for Central Asia for 2019-2025 and China's "One Place - One Way" project were analyzed. Keywords аnd expressions: globalization, “The Big Game”, Central Asia, Strategy, Interests, USA, Frederick Starr’s “Greater Central Asia” Concept, China, “Medium Welfare” Society, “One Place - One Way”. Бугунги глобаллашув шароитида халқаро хавфсизликка таҳдид солувчи террорчилик, диний ва сиёсий экстремизм, наркотажовуз, кибержиноятчилик, “ахборот урушлари”, трансмиллий жиноятчилик каби ноанъанавий хавф-хатарлар ва шунга ўхшаш таҳдидлар кўлами кенгайиб бормоқда. Шунингдек, Марказий Осиёда тинчлик, барқарорлик ва изчил ривожланишга нисбатан таҳдид ва хавф-хатарларнинг кучайиши юз бермоқда. Марказий Осиё ўзининг муҳим геосиёсий жойлашуви ва минерал хом-ашё ресурс- ларининг улкан захиралари мавжудлиги туфайли кучли эътибор объектига ҳамда жаҳондаги 145 SHA RQ MA SH’ A LI энг йирик давлатларнинг стратегик манфаатлари тўқнашадиган ҳудудга айланган. Дунёдаги ва минтақавий йирик давлатларнинг Марказий Осиё ҳамда қўшни минтақалардаги табиий ресурслардан фойдаланиш ва уларни ташиш йўналишларини назорат қилиш учун кураши борган сари мураккаб ва жадал тус олмоқда1. XIX асрнинг иккинчи ярми ва охирида Марказий Осиё маконида Буюк Британия ва Россия манфаатларининг тўқнашуви ва улар томонидан вужудга келган муаммоларни ҳал қилиш мақсадида, ўзаро мақбул келишувларни излаш усули “Катта ўйин” номини олди2. Ушбу атама бугунги кунда ҳам жаҳоннинг буюк давлатларининг Марказий Осиёдаги манфаатлари рақобатига нисбатан қўлланилади. Қуйида биз АҚШ ва Хитой каби йирик давлатларнинг Марказий Осиёдаги манфаат- ларини кўриб чиқишга ҳаракат қиламиз. Марказий Осиёдаги буюк давлатларнинг манфаатлари ҳақида гап кетганда, АҚШга тўхталмасликнинг иложи йўқ. 2006 йил апрелида АҚШнинг Жон Хопкинс Университети қошидаги Марказий Осиё ва Кавказ бўйича тадқиқот институти томонидан “Катта Марказий Осиё” концепцияси ишлаб чиқилган эди. У Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Турк- манистон, Ўзбекистон ҳамда Афғонистон, Ҳиндистон ва Покистондан иборат Марказий ва Жанубий Осиёнинг ягона маконини ташкил қилишни назарда тутади. Мазкур концепциянинг яратувчиси Фредерик Старр Вашингтоннинг ушбу лойиҳага нисбатан мақсадларини қуйи- дагича баён қилган: 1) Терроризмга қарши курашиш ва АҚШ билан туташган хавфсизлик инфратузилмаларини яратиш. 2) Афғонистон ва унинг қўшниларига ўзини радикал ислом ва гиёҳванд моддаларнинг ноқонуний айланмасидан ҳимояланиш имкониятини бериш. 3) Минтақа Яқин Шарқ ҳамда Жанубий ва Шарқий Осиё ўртасида иқтисодий ва сиёсий жиҳатдан боғловчи кўприк бўла олиши учун минтақавий иқтисодиёт ва муҳим давлат институтларини мустаҳкамлаш бўйича саъй-ҳаракатлар. 4) Минтақавий савдо алоқалари ва муқобил транспорт инфратузилмаларини мустаҳкамлаш бўйича ишлар. 5) Кўп сонли мусулмон аҳолисига эга бошқа мамлакатлар учун намуна бўла оладиган демократик сиёсий тизимларни рағбатлантириш3. 2020 йилнинг ферваль ойида АҚШнинг 2025 йилгача мўлжалланган Марказий Осиё бўйича янги стратегияси эълон қилинди. Ҳужжатда сўнгги йилларда минтақа мамлакат- ларидаги янги давлат раҳбарлари туфайли демократик ислоҳотларни амалга ошириш, минтақавий ички ҳамкорликни кучайтириш ва ушбу жараёнларга Қўшма Штатларни фаолроқ жалб қилиш учун янги имкониятлар ташкил этилганлиги таъкидланади. Стратегияда минтақадаги АҚШ сиёсатининг олти асосий тамойиллари белгиланган4: 1. Марказий Осиё мамлакатларининг алоҳида ҳар бирини, шунингдек, бутун минта- қанинг суверенитети ва мустақиллигини қўллаб-қувватлаш ва мустаҳкамлаш. АҚШ минтақада ўзининг дипломатик иштирокини оширади ҳамда маҳаллий ҳокимият органларига демократик институтларни мустаҳкамлашда ва иқтисодий ривожланиш