Давая имена историческим личностям в переводе произведения «Путешествие»

Аннотация

It is known that nationalism and original words are one of the important tasks in the translation of a historical work. Specific words are an integral part of the language of the work, with the help of which the author creates the image of the hero, describing the nationality of the people. They express the national flavor of a work of art, perform various stylistic functions, and help to accurately and accurately describe the nature of events and objects. That is why realities are aspects of literary-historical translation that torment the translator, complicate translation and often confuse him. There is also the assignment of personal names and nicknames when translating historical works into national words. In this article, we can see how The Journey of the famous Arab traveler Ibn Battuta provides detailed information on historical figures in the original Arabic language, as well as translations into Turkish and Uzbek languages, as well as the translation abilities of translators. Keywords and expressions: “Tukhfat an-nuzzar fi garaib al-amsar va ajaib al-asfar”, îbn Battûta Seyahatnâmesi, ةطوطبْنبإْةلحر, Buzanuglu, nationality, reality. Кириш. Ҳозирги кунда Ўрта Осиё республикаларида яшовчи халқлар тарихини ҳамда тарихий географиясини, шунингдек маданият, санъат тарихи ва ижтимоий-сиёсий ҳаётнинг бошқа соҳаларини тадқиқ қилишда араб географик адабиёти обидаларининг аҳамияти каттадир. Муаллифлари турли халқларга мансуб бўлишидан қатъий назар, улар маълум анъана, ҳамда устувор давомийлик воситасида асрлар ва мамлакатлар оша ўзаро маҳкам боғланган, араб тилида ёзилган асарларнинг кенг миқёсли жамулжамидан иборат. IХ асрга оид ал-Балазурий, Ибн Ҳурдодбеҳ, ал-Яъқубий, Х асрга оид ал-Истаҳрий, Абу Дулаф, ал-Муқаддасий, ал-Масъудий, ал- Хоразмий, ад-Диноварий, ат-Табарий, Ибн Мискавайҳ, Ибн Руст, Ибн ал-Фақиҳ, Ибн Ҳавқал каби алломаларнинг асарлари шулар жумласидандир1. ХI аср буюк ал-Беруний асарларида намоён, ХII асрдан ал-Идрисий, Марвазий ва ас-Самъоний қўлёзмалари сақланган, ХII – ХIII асрлардан Ибн ал-Асир, Ёқут ал-Ҳамавий, ХIV асрдан эса ал-Умарий ва Ибн Арабшоҳ гувоҳлик берадилар. Ҳозирги замон олимлари Ўрта Осиё, Кавказ ва Русиянинг Оврупо қисмида яшовчи халқларнинг тарихий ва маданий тараққиёти манзараларини тиклашда мана шу ва шунга ўхшаш бошқа тарихчилар қолдирган бой меросга таянадилар. Ушбу саҳифаларда тадқиқ қилинаётган “Ибн Баттута саёҳати” (ХIV аср) араб сайёҳлари қолдирган ёзма ёдгорликлар орасида алоҳида ўрин тутади.“ХIII – ХIV аср коинот тавсифлари ва қомусларидан кейин, - деб ёзади И.Ю. Крачковский, - умуммусулмон ёзма адабиёти ўз авж нуқтасини топади... саёҳатнома жанри миқдор жиҳатидан узлуксиз бойиб боради, бу ўринда яна эътиборга лойиқ жойи шуки, барча мусулмон мамлакатларини кезиб чиққан сўнгги буюк 1 N.Ibrohimov. Ibn Battuta va uning O‘rta Osiyoga sayohati. – T.: Sharq bayozi, 1993. – B.3. 105 SHA RQ MA SH’ A LI сайёҳ ҳам ХIV асрга мансуб. У ҳам бўлса машҳур Ибн Баттутадир. Унинг саёҳатномаси араб мактабларида ҳануз ўқитилмоқда... Олтин Ўрда ёки Ўрта Осиё ҳақида бирон асар йўқки, бу зот тилга олинмаган бўлса1...” Ўрта Осиё тарихининг кам ўрганилган даврлари ҳақида Ибн Баттута қолдирган маълумотларнинг муҳимлигига бошқа шарқшунослар ҳам кўплаб эътибор берганлар. Ибн Баттутанинг шахсий таассуротларига асосланган қизиқарли ёзмалари (асарнинг тўла номи – “Туҳфат ан-нуззор фи ғароиб ал-амсор ва ажоиб ал-асфор”дир) тарихнинг ўша давр маҳаллий солноманавислари томонидан қайд этилмаган кўп жойларини тўлдиради. Сайёҳ ХIV аср биринчи ярмидаги Ўрта Осиё маданий, сиёсий ва ижтимоий ҳаётининг ёрқин, ҳаққоний манзараларини чизадики, бу бизнинг қизиқишимизни янада оширади. Ибн Баттутанинг ўша давр Ўрта Осиё шаҳарлари ва шаҳар ҳаёти ҳақидаги таассуротлари бошқа манбаларда сира ўхшаши йўқ ҳикоялардир. Ибн Баттутанинг саёҳати Ўрта Осиё халқлари ҳаётида энг мураккаб ва оғир вақтларга – мўғуллар истилоси даврига тўғри келади. Араб сайёҳи бу ерларга мўғул босқинидан юз йилча кейин етиб келган бўлса ҳам, бир замонлар яшнаб ётган элларнинг оғир яралари ҳали батамом тузалганича йўқ, шаҳар вайроналари, ҳар қадамда билиниб турар эдики, “Саёҳатнома”да булар ёрқин ифодалангандир. Академик Б.Ғ. Ғафуровнинг таъкидлашича, “Мўғул истилоси Ўрта Осиё халқларига битмас-туганмас мусибатлар келтирди. Талон-тарож ва ёнғинлар оқибатида Мовароуннаҳр шаҳарлари ер билан яксон бўлди, меҳнаткаш аҳоли қатли омга дучор этилди. Қишлоқ хўжалиги бесамар тушкун ҳолатга келди”2. Мақсад ва вазифалар. Ибн Баттутанинг «Саёҳатнома» асарида тарихий шахслар, подшоҳ ва ҳокимлар, вазири уламолар ва бошқа инсонларнинг ҳам араб, ҳам турк ва ўзбек тилларига ўгирилган таржималарда қандай келганлигини очиб беришдан иборат. Усуллар. Мақолани ёритишда қиёсий-тарихий, қиёсий-типологик, бадиий асарни комплекс таҳлил қилиш, таснифлаш методларидан фойдаланилган. Асосий қисм. Ибн Баттутанинг “Саёҳатнома” асарида сайёҳ Ўрта Осиёга ташриф буюрар экан, у ернинг урф-одатлари, анъаналари, амир ва маликлар билан учрашувлари, буюк олим ва фузалоларимизнинг қ