О словах, связанных с социальным статусом, профессией и их переводах на урду (на примере произведения П. Кадырова "Звездные ночи")

Аннотация

The position, profession, status and prestige of a person in society play an important role in his life. It's no secret that in a certain sense, these positions also determine the attitude of the people around him. This article is devoted to words related to the social status of people, their profession and position in society, methods of treatment and their translation into Urdu. The work also examines the division into caste societies of India and Pakistan, the current and historical state and problems associated with social status, the importance in the life of Indians and Pakistanis of stratification into castes, words and treatment that can be applied to every member of society, woman and man. Particular attention is paid to how these words were rendered in Urdu by the translator, translation methods and their analysis. The literary source for the presented scientific article is the work of the famous Uzbek writer Pirimkul Kadyrov "Starry Nights" and its translation into Urdu by an experienced translator Manzar Salim. The authors, having carefully studied the translation, tried to note all the achievements of the translated work. Keywords and expressions: Translation, Urdu, reality, original, appeal, social status, adequate translation, social class, caste Тил – миллат ҳамда халқ руҳининг гўзал кўзгусидир. Ҳар бир тилда ўзи намоён этаётган миллатнинг қадриятлари, турмуш шароити, руҳияти, дунёқараши ва албатта ўзлиги акс этади. Ушбу барча жиҳатларни, миллатнинг ҳар бир ўзига хос қадриятларини, реалияларини, хосликларини ва мазкур халқ тилининг жозибадорлигини таржима тилида акс эттириш таржи- моннинг зиммасига янада оғир вазифани юклайди. Таржима қилиш жараёнида таржимоннинг йўлида беҳад, сон-саноқсиз қийинчиликлар учрайди ва бу таржимондан ўз навбатида ишга ижодий ёндашишни, жумлаларни имкон қадар тушунарли қилиб таржима қилишни талаб этади. Аммо тўла-тўкис адекватликка эришиш учун биргина маҳорат ва истеъдод билан боғлиқ ижодкорликнинг ўзи кифоя қилмайди. Аслият руҳини имкон қадар тўғри ва тўла акс эттирадиган таржима матни яратиш учун таржимон ҳам истеъдодли бадиий сўз устаси, ҳам иқтидорли таржимашунос олим бўлиши керак. Тилнинг луғат таркиби, грамматик қурилиши ва фонетик тузилиши унинг барча соҳиблари учун умумий бўлса-да, ҳар бир шахс фикрини ўзига хос тарзда ифода этиши билан ажралиб туради. Бадиий асар персонажлари турли-туман шароит ва муҳит- ларда яшаб фаолият кўрсатишлари туфайли уларнинг умумхалқ тили имкониятларидан фойдала- нишларида сезиларли фарқ кўзга ташланади. Ҳар бир персонаж ўз илми ва савияси, дунёқараши, ижтимоий шароити ва нутқ муҳити, касб-кори доирасида сўзлайди, фикр-мулоҳаза юритади. Фикр алмашиш давомида сўзловчининг тингловчига унинг касб-ҳунари, амал-мансаби, унвони кабилар билан мурожаат қилиши, умуман, инсоннинг касб-ҳунари,бажараётган ва- 122 SHA RQ MA SH’ A LI зифасига ишора қилувчи сўзлар, бошқача қилиб айтганда - мурожаат бирликлари тилшуносликда идентификатив (айни ўхшатиш, тенглаштириш) номинация деб юритилади. Касб ва унвон сўзлари кўп ҳолларда фамилия ва исм билан бирга (фамилия+унвон) қўлланилади. Баъзи мамлакатларда “ижтимоий табақа” тушунчаси мавжуд. Ижтимоий табақа ёки ижтимоий гуруҳ – аҳолининг ижтимоий таркиби. Муайян бир ижтимоий табақага, синфга мансублик. Масалан: Ижтимоий аҳволи – деҳқон. Ижтимоий чиқиш – (ёки ижтимоий келиб чиқиши) ота-онанинг қандай социал табақага мансублиги. Урду тилида аҳоли ижтимоий табақаланганлик даражаси, айниқса, мурожаат қилинаёт- ган пайтда яққол кўзга ташланади. Ўзбек тилида эса табақаланиш мавжуд бўлмаганлиги сабабли бу ҳолат у қадар яққол сезилмайди. Мурожаат шакллари ҳам инсон қайси табақага киришига, унинг жинсига, суҳбат чоғидаги вазиятга, жамиятдаги ўрнига ва эгаллаб турган мансабига қараб белгиланади. Қадимги туркий халқларда ҳам, Покистон ва Ҳиндистон жамиятида ҳам кишиларнинг жамиятда тутган ўрни турли номлар билан мурожаат қилишни келтириб чиқарган: амир, тақсир, мавлоно, жаноб каби сўзлар ана шундай сўзлар сирасига киради. Ўзбек тилига кейинги даврда бир қатор ҳарбий унвон билан боғлиқ сўзлар рус тилидан ва рус тили орқали бошқа тиллардан кириб келди: сержант, старшина, лейтенант майор ва ҳоказолар. Урду тилига эса бундай сўзлар кўпроқ араб-форс ва инглиз тилларидан кирган. Улар оғзаки нутқда ҳам кўпроқ инглиз тилидан ўзлашган сўзларни бемалол қўллашади ва бу сўзларни бутун халқ муаммосиз тушунади. Масалан: cаптаин, полиcеман, политиcс ва шу кабилар. Ҳиндшунос ва урдушунос олима Сафармо Толиби “Покистон урдусидаги нутқий этикет” номли тадқиқотида Покистон халқини уч йирик табақага таснифлаган. Улар: зода- гонлар (аристократия); диний уламолар; ишчи, ҳунарманд ҳамда деҳқонлар қатламига ажратган ҳолда тадқиқ этган. Мазкур қатламларни таснифлашда киши аждодларининг жа- миятда тутган ўрни, эгаллаб турган мавқейи, шунингдек, мулоқот вазияти асосий омиллар бўлиб ҳисобланади. Табиийки, ана шу омиллардан келиб чиққан ҳолда, мурожаат шакллари ҳам ўзгариб боради. Ушбу мақолада биз Покистон урдусида эркак ҳамда аёл кишига