Особенности перевода метафор хинди в художественных произведениях

Аннотация

This article discusses the linguistic features of metaphors and issues related to their translation. The complexities of translating metaphors in literature from Hindi into Uzbek are analyzed. Metaphors of semantic transfer and classification of individual-author metaphors are given on the basis of formal similarity between objects. Keywords and expressions: metaphor, formal similarity, author's metaphors, translation methods, alternative, adequate, stylistic effect. Тадқиқотларда метафоралар онгнинг универсалиялари сифатида белгиланган. Замонавий психологлар дунёни метафоралар асосида кўришни инсоннинг генезиси ва маданияти билан боғлашга ҳаракат қилишади. “Бобо тил”нинг метафорик хусусиятга эга бўлгани, протокомму- никациянинг эса метафоралар даражасида амалга оширилгани ҳақида тахмин қилинади. Метафора тилдаги универсал ҳодиса бўлиб, у барча тилларга хосдир. Унинг универсал- лиги маконда ва замонда, тил структурасида ҳамда унинг вазифаларида намоён бўлади. Метафора ўзида фундаментал маданий қадриятларни акс эттиради. Зеро, у миллий-маданий дунёқарашга асослангандир . Когнитив тилшуносликнинг таниқли вакили Ж.Лакофф ҳамда машҳур файласуф М.Жонсон метафораларни шундай изоҳлашади: “Метафоралар нафақат кундалик ҳаёт, нафақат тил, балки тафаккур ва фаолиятимизга ҳам кириб боради. Бизнинг кундалик тушунчавий тизимимиз ҳам ўз моҳиятига кўра метафорикдир” . “Ж.Лакофф ва М.Жонсон тадқиқотида таҳлил этилган вақт бу – пул, вақт бу – чекланган захира, вақт бу – қимматбаҳо буюм когнитив метафораларининг ўзбек тилида сўзлашувчи нутқ эгалари тезаурусида ҳам мавжудлиги (Масалан: Бу ишга кўп вақт сарфладим; Вақтим тугай деяпти; Беҳуда ишлар вақтни ўғирлайди) бир қатор когнитив метафо- раларнинг когнитив-семантик универсалия эканлигидан далолат беради”. 109 SHA RQ MA SH’ A LI Баъзи мутахассисларнинг фикрича, метафора – ўхшатишнинг қисқарган шакли. Проф. М.Миртожиевнинг ёзишича, “бу фикр ҳам ўрни билан тўғри” дир. “Масалан, ўзбек тилида токни зарарлайдиган оидиум касаллигини кул сўзининг ҳосила маъноси ифодалайди. Уни “кулга ўхшаш касаллик” ўхшатиш қурилмасининг қисқарган шакли дейиш жуда тўғри бўлади. Бу ўринда ўхшатиш субъекти тушиб қолиб, ўхшатиш қурилмасининг фақат кул эталони бутун маъносини ўзида сақлаган ва ўхшатишнинг қисқарган шакли – метафора юзага келган. Яъни буни метафоранинг айрим кўриниши сифатида кўрсатиш мумкин” . Аслият ва таржимадаги метафораларнинг бир-бирига яқин ва фарқли жиҳатлари кўзга яққол ташланади. Метафоралар таржимасининг ўзига хослиги таржимоннинг уни тўғри танлай олиши билан боғлиқ. Зеро, Гегель: “Ўз маъносида қўлланиладиган сўз ўз-ўзидан тушунарли ифодадир, метафора эса бошқача ифодадир” , – деб ёзган эди. Ҳиндий тилидаги метафораларни ўзбекча таржималари таҳлили натижасида, мазкур бирликларни қуйидаги гуруҳларга бўлиб таҳлил қилинди: 1. Нарса-предметлар ўртасидаги шаклий ўхшашлик асосида маъно кўчирилишига оид метафоралар. 2. Индивидуал-муаллиф метафоралари. Нарса-предметлар ўртасидаги шаклий ўхшашлик асосида маъно кўчирилишига оид метафоралар. Аслиятда берилган метафораларни таржима тилига тўғри олиб кира олиш ҳам таржимондан катта масъулият талаб қилади. Метафора асосан одамнинг тана аъзолари номига (бош, юз, бурун, оғиз, қулоқ, тил, оёқ); кийим қисмига (этак, ёқа); ҳайвон, парранда ёки ҳашаротларнинг бирор аъзоси номи (қанот, дум) кабиларга ўхшатиб ҳосил қилиниши кўпроқ кузатилади. Метафораларни таҳлил қилишда метафорик воситаларни асардан олинган фактик мисоллар орқали кўриб чиқамиз. कफर खपछवाड़े ि े ककिी औरत की आवाज आती ह,ै “अरी लछमी, तेरा बेटा हमें िाल-भर रोज े रिवाता रहता ह।ै ” और हिँ दते ी ह।ै माँ कभी तो िौके में बैठी- बैठी जवाब देती ह,ै कभी उठकर आँगन में जाती ह ै और “तंदरू ” पर पैर रिकर दीवार के ऊपर ि े पड़ोि के घर में झाँकने लगती ह।ै पड़ोखिन और माँ देर तक बखतयाती रहता ह ै और म ैं टीन पीटता रहता ह।ँ [ G.,20] Таржима: Шунда деворнинг нарёғидан қўшни хотиннинг овози эшитилиб қолади: – Ҳой Лаччмий! Бу ўғлинг йил-ўн икки ой рўза тутгин дейди-я! Шундай деб у кулади. Ойим баъзан ўчоқ бошидан муомала қилиб юборади, баъзида эса ўрнидан туриб, ҳовлига чиқади-да, тандирга оёғини тираб олиб, девордан нариги ҳовлига қарайди . [Н., 19 б.] Таржимада ўчоқ бошидан метафорасини учратамиз. “Ўчоқ” сўзининг маъноси “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”да қуйидагича талқин қилинади: “Одатда уч томони ёпиқ бўлиб, ичига ўт ёқиладиган, овқат пишириш учун устига қозон ўрнатиладиган қурилма” . Албатта, аслида ўчоқнинг “боши” бўлмайди, аммо айнан унинг тепасида туриб таом тайёрланганлиги учун бош сўзи ўчоқ сўзи билан бирга қўлланиб келинади. Таржимадаги ўчоқнинг боши сўз бирикмасидаги бош сўзи эса метафора бўлиб келган. Энди аслият матнда “ўчоқ боши” сўз бирикмаси ўрнидаги ҳиндийча сўзни кўриб чиқсак. िौका сўзи ҳиндийча-русча луғатда 2) чаука (ҳиндларнинг таом тайёрлайдиган ва тановул қиладиган жойи); ошхона деб берилган. Демак, िौका сўзи ҳиндларнинг овқат тайёрлайдиган ҳамда таом тайёр бўлгандан сўнг уни истеъмол қиладиган жой экан. Таржимон िौका сўзини айнан шу овқат тайёрланадиган жой 110 SHA RQ MA SH’ A LI бўл