Изучение категории согласия в хинди и узбекском языках

Аннотация

The article analyzed the comparative-typological method of the case grammatical category on Noun of Hindi, belonging to the group Indo-Aryan and Uzbek, belonging to the group of Turkic. The subject is based on the theories of a number of English, Russian, Hindi and Uzbek linguists. In particular, the scientific and thereotical views of J.Layons, K.Guru, Z. Dimshits, G.A.Zograf, V.P.Liperovskiy, O.N.Shomatov, A.G’ulomov, G’. Abdurahmonov, M.Irisqulov, Q.Sapayev were studied in detail and analytical conclusions were made. According to the studied literature, there are some common features in the development of the case category in Hindi and Uzbek. In the modern language of Hindi, as noted above, there are indirect and indirect cases, although in the ancient Uzbek language the intermediate case existed as the seventh case, but this grammatical form did not express the meaning of the indirect case in Hindi. The indirect case form in the ancient Uzbek literary language became auxiliary as a result of linguistic development. However, in Hindi, the situation with mediation is completely different. The presence of an intermediate case in two compared language systems is a sign of isomorphism, allomorphism from the point of view of the nature of expression. It turned out that most of the conjugation forms in Hindi functionally correspond to the Uzbek auxiliary means. However, in both old and modern Uzbek, auxiliary persons can act as forms of agreement. But the meaning was relatively clearer if it was expressed by means of aids. Keywords and expressions: morpheme, analytic, inflection, fusion, poslelog, affix, prefix, postposition. Ж. Лайонз маълумотига биноан келишик – отнинг грамматик категорияси ҳисобланиб, мазкур от нарса-предмет ва ҳодиса билан ифодаланган муносабатни англатувчи категориявий маънони англатади ва шу билан гапдаги бошқа сўзларга нисбатан муносабатини билдиради . Келишик категориясининг аниқ ифода шакли – келишик шакллари бўлиб, аниқ товуш қаторларидан иборат морфемалардан тузилган, улар асос морфемалар билан бирга сўзга аниқ маъно беради. Ўзгариш тизимини вужудга келтирувчи келишик шаклларининг йиғиндиси турланиш дейилади . Ҳиндий тилида отларнинг келишиклари масаласида турли ёндашувлар мавжудлиги боис, уларга турлича таъриф берилади. Шуни ҳисобга олган ҳолда келишиклар сони ҳам ҳар хил кўрсатилади. Шу нуқтаи назардан, ҳинд тилшунос олимларининг фикрларида ҳам якдиллик мавжуд эмас. Мавзуни ёритиш жараёнида бир неча машҳур ҳинд тилшунос олимларининг ҳам назарий, ҳам амалий асарлари билан танишиб чиқилди. Тўпланган маълумотларга таянган ҳолда олимларнинг фикрлари икки гуруҳга бўлинди. Биринчи гуруҳ тилшуносларининг фикрича, гапда иш-ҳаракат билан унинг бажарувчиси ўртасидаги алоқани келишиклар ифодалайди . Мазкур фикр тарафдорлари кўпчиликни ташкил этади. Уларнинг фикрича, ҳиндий тилида олтита – бош келишик, қаратқич келишиги, тушум келишиги, жўналиш келишиги, ўрин-пайт ва чиқиш келишиги мавжуд . Иккинчи гуруҳ вакилларининг фикрича, келишиклар гапда сўзларни бир-бирига боғлаш учун хизмат қиладиган грамматик категориядир . Бу гуруҳ олимларининг таъкидича, ҳиндий тилидаги келишиклар сони саккизта: бош келишик, қаратқич келишиги, тушум келишиги, жўналиш келишиги, ўрин-пайт келишиги, чиқиш келишиги, биргалик келишиги, мурожаат келишиги. Фикримизча, бу олимлар ҳиндий тилидаги келишикларга анъанавий ёндашиб, қадимги санскрит тилига асосланган ҳолда келишик категориясини талқин қилганлар. В.Прасаднинг фикрича, гапда от ва олмошларни бошқа сўзлар билан боғловчи грамматик категория – कारक ka:rak ‘келишик’ дейилади. Шунингдек, от ёки олмошнинг феъл билан муносабатини таъминловчи грамматик категория ҳам келишикдир. Олимнинг уқтиришича, от ёки олмошнинг ने ne, को ko, से se каби послелоглар билан бириккан ҳолатда келиши келишик категориясидир. Шундай послелоглар билан келган сўзлар бошқа сўз билан бирикса, сўз бирикмалари ҳосил бўлади. ने ne, को ko, से se каби послелоглар турли келишикларга хосдир. 79 SHA RQ MA SH’ A LI Мазкур послелоглар от ёки феъллар билан бирикиб, ka:rakpad «келишикли бирикма» ёки kriya:pad «феълли бирикма» ларни ҳосил қилади. Бундай бирикмаларсиз биронта жумлани тасаввур қилиш мумкин эмас. Масалан, रामचन्द्र जी ने खारे जल के समुर पर बन्द्दरों से पुल बंधवा ददया Ra:mchandrа ji: ne kha:re jal ke samudr par bandaroN se pul baNdhva: diya:. «Рамчандар шўр сувли денгизда портлардан кўприк ясаттирди». Бу гапда रामचन्द्र जी ने Ra:mchandrа ji: ne «Рамчандар (бош келишикда, гапдаги иш ҳаракат тугалланган замонда)», समुर पर samudr par «денгизда», बन्द्दरों से bandaroN se «портлардан» ва पुल pul «кўприк» отларнинг турли хил кўринишлари бўлиб, мазкур отлар बंधवा ददया baNdhva: diya: «ясаттирди» феъли билан боғланган . Олим ҳиндий тилидаги келишиклар сонини саккизта деб кўрсатади ҳамда келишикларни ифодалаш учун от ёки олмошлардан кейин махсус белгилар қўйилади, мана шу белгилар ҳиндий тили грамматикасида दवभदियााँ vibhaktiya:N дейилади. Баъзи олимлар мазкур келишик қўшимчаларини परसर्ग parsarg ҳам дейдил