Пример из сборника древнеиндийских сказок

Аннотация

This article is devoted to the translation into Uzbek of two Indian fairy tales from the collection Vetalapanchavimshati (25 talеs of the Vetala). It describes the image of the valiant and wise King Vikramaditya who received deep recognition from his people during his lifetime. This article provides a translation of two fairy tales from the above collection and gives brief information about the work. The King Vikrama who ruled Ujjain in the West India distinguished by justice and the love of his people, had a keen mind and shrewdness, invincible bravery and courage, and was considered the ruler - innovator created a new era the Vikrama Samvat which began in 57 BCE. Vikrama lived in the 1st century BC and stayed in the history as the most wise king, many tales was created that reflect the wit and acumen of the ruler, and extant in two collections. Keywords and expressions: Vikram, vetala, uzhzheyn, mangol, smart, quick-witted, hero. 3 SHA RQ MA SH’ A LI Кириш. Халқ оғзаки ижодида, одатда, тўқима образлар, воқеалар, ҳодисалар, халқнинг орзу-умидлари, турли тасаввурлари акс этади. Ундаги образлар, хоҳ у инсон бўлсин, хоҳ ҳайвон, асосан типиклаштирилган бўлади. Халқ оғзаки ижодига мансуб ҳар қандай асарда миллатнинг фахри бўлган, халқ орзу қилган қаҳрамонлар, персонажлар, характерлар яра- тилади ва мана шу образ, воқеа ва ҳодисалар замирида шу миллатга хос бўлган энг муҳим жиҳатлар, миллий қадриятлар ўз аксини топади. Бироқ эртакларда тарихий шахснинг бош қаҳрамон бўлиши камдан-кам ҳолларда учрайди. Ҳиндистон фольклор меросга жуда бой мамлакат ҳисобланади. Ҳинд халқининг оғзаки ижоди жуда қадимийлиги ва ўзига хос такрорланмас жиҳатлари билан ажралиб туради. Ҳинд эртак ва масаллари кўпгина халқлар оғзаки ижодига ўз таъсирини ўтказган, бироқ ҳинд фольклорининг ўзи бирон-бир ташқи таъсирга учраган ҳолатлар кўзга ташланмайди, у азалдан ўз миллий қобиғида, ўз миллий қадриятлари ва анъаналари доирасидан четга чиқмаган ҳолда ривожланган. Ҳинд жамиятида қадимдан тарихда икки подшоҳ энг адолатли, халқпарвар ва донишманд шоҳ сифатида ном қолдирган ва уларнинг номи билан боғлиқ ривоятлар, афсоналар, эртаклар халқ томонидан жуда кўп яратилган ва улар айни халқ оғзаки ижодига мансуб асарлардир. Бу икки шоҳдан бири мелоддан аввалги иккинчи минг йилликлардаги Айодхья шоҳи Рам ва иккинчиси V-VI асрларда Ужжейн шоҳи донишмандлик тимсоли сифатида тарихда қолган Викрам шоҳдир. Рам ҳинд халқи ҳаётига Рамаяна эпоси орқали кириб келган ва шу эпоснинг бош қаҳрамони сифатида гавдаланади. Мана шу икки шоҳ тарихий шахс бўлиши билан бир қаторда қадимги ҳинд эпоси, эртак ва афсоналарининг бош қаҳрамони сифатида кенг тарқалган. Лекин, шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, Викрам шоҳ жуда кўп эртакларнинг бош қаҳрамони сифатида маълум ва машҳур. Бугунги кунгача етиб келган қадимги ҳинд эртак ва масаллари йўналишидаги мерос орасида бутун Ҳиндистон миқёсида танилган санскрит тилида яратилган иккита эртаклар тўплами бор, улар “Веталопанчовиншати” (“Веталанинг 25 ҳикояси”) ҳамда “Синхасанадватриншатика” (“Шоҳ тахти ҳақида 32 ҳикоя”). Мана шу ҳар икки тўпламдаги эртакларнинг барчаси Викрам шоҳнинг адолатлилиги, донишманд- лигига бағишланган. Эртакларнинг ўзига хос жиҳати шундан иборатки, ҳар бир эртак мазмуни Викрамнинг донишандлигини очиб беришга йўналтирилган бўлиб, эртакдаги ҳикоя якуни савол тариқасида тугалланиб, унинг тўғри жавобини топиш Викрамга ҳавола этилади ва, албатта, Викрам ўз донишмандлиги билан ҳар бир эртак сўнггидаги жумбоқли якуннинг тўғри жавобини топади ва эртак шу билан якунланади. «Веталанинг 25 ҳикояси» бошқа халқлар адабиётига ҳам турли хил йўллар билан кириб бориб ўз таъсирини ўтказган. Жумладан, мўғул халқи адабиётида кенг тарқалган «Сеҳрли мурда» эртаги аниқланишича, ҳиндлардаги мана шу «Веталанинг 25 ҳикояси» асарининг мўғул адабиётига таъсири натижасида бунёдга келган. Мўғул халқи кўчманчи халқ бўлишига қарамасдан ўзининг миллий адабиётига эга. Айниқса, Мўғулистоннинг ғарбий қисмида истиқомат қилувчи ойрат ва қалмиқ элатлари бой ёзма адабий меросга эга. Мана шу мерос таркибида халқ орасида кенг тарқалган ва севиб ўқиладиган асарлардан бири «Сидди-Кюр», яъни «Сеҳрли мурда» асаридир. Бу асар эртаклар мажмуасидан иборат бўлиб, унинг сюжет ва композицияси ва таркибидаги эртакларнинг мазмуни ҳинд халқининг «Веталопанчовиншати» асари билан деярли бир хил. Уларнинг бир-бирига ўхшашлиги билан бир қаторда фарқли томонлари ҳам бор. Масалан, 4 SHA RQ MA SH’ A LI мўғулча вариантда бутун асар ғоясини ташкил этувчи кириш сўз бутунлай бошқача. Ҳинд асаридаги брахман образи ўрнида мўғулларнинг буддист авлиёси Нагаржуна иштирок этади. Викрам шоҳ ўрнида эса мўғул шоҳи Амулунг-Едлегчи иштирок этади. Мўғулча асарда буддизм ғояларининг таъсири кучли эканлиги табиий, албатта. Эртакларда эса Тибет халқи урф-одатлари, миллий анъаналари катта ўрин эгаллайди. «Сидди-Кюр» ҳинд асари- нинг мўғулча варианти бўлишига қарамасдан ерли халқ унга ўз миллий руҳлари ва эътиқодлари, урф-одат ва анъаналарини киритиб уни бутунлай мўғул халқининг мустақил бир ас