Особенности обучения турецкому языку

Аннотация

Ушбу мақола бир оилага мансуб бўлган, ҳам грамматик жиҳатдан ҳам сўзлашиш жиҳатдан ўзбек тилига ўхшаш бўлган турк тилининг ўқитилишига ва шу жараёнда дуч келинадиган муаммоларга бағишланган. Мақолада турк тилининг сингармонизм ҳодисаси ва бу қоида тилда қай даражада аҳамиятли эканлиги кўрсатилган. Турк тилидаги сўроқ, кўплик қўшимчалари ўзбек тилидаги қўшимчалар билан деярли бир хил бўлишига қарамай уларда сингармонизм ҳодисаси бўлмагани сабаб сўзларга қўшилиш тартиби мисоллар ёрдамида кўрсатилган. Бундан ташқари турк тилидаги келишиклар қўшимчаларида ҳам анча фарқли жиҳатлар мавжудлиги, уларнинг турлари батафсил ёритилган. Мақолада бундан ташқари сўзлашувдаги баъзи хусуслар қаламга олинган. Ўзбек ва турк тилида қўлланиладиган ўхшаш ибораларнинг қўлланиш ҳолатидаги фарқлилиги келтирилган. Баъзи қолип сўзлар ҳам ўзбек тили билан айни бўлишига қарамай бошқа вазиятларда қўлланилиши мисоллар ёрдамида кўрсатилган. Таянч сўз ва иборалар: туркий тиллар, қарлуқ лаҳжаси, ўғуз гуруҳи, сингармонизм қонуни, товуш ўзгаришлари, жумла қуришлари, тилидаги муқобили. Аннотация. Данная статья посвящена преподаванию в узбекской аудитории турецкого языка, принадлежащего с узбекским одной семье, грамматически и разговорно похожего на него, а также проблемам, возникающим в процессе изучения языка. В статье анализированы явление и важность сингармонизма в турецком языке. Вопрос в изучаемом языке показывает, что суффиксы во мно- жественном числе почти идентичны узбекским суффиксам. Однако у них нет феномена сингар- монизма, поэтому порядок добавления слов показан на примерах. Имеются также существенные различия в турецких суффиксах, которые подробно описаны. В сататье освещены некоторые аспекты разговорной речи, различия в схожих выражениях на узбекском и турецком языках. Даны примеры, показывающие некоторые стереотипы, которые существуют и в узбекском языке. Опорные слова и выражения: тюркские языки, карлукский диалект, огузская группа, суффиксы, закон сингармонизма, эвуковые изменения, предложение, конструкции предложений, языковые альтернативы. Аbstrаct. This article is devoted to the teaching of Turkish language, which belongs to the same family and is grammatically and colloquially similar to Uzbek, and the problems encountered in this process. The article shows the phenomenon of synharmonism in the Turkish language and the importance of this rule in the language. The question in Turkish shows that the plural suffixes are almost identical to the Uzbek suffixes, but they do not have the phenomenon of synharmonism, so the order of addition to the words is shown with examples. There are also significant differences in the Turkish suffixes, which are described in detail. Moreover, the article covers some aspects of the conversation. It also shows the differences in the usa of similar expressions in Uzbek and Turkish languages. In addition, there are examples that show how some stereotypes which are the same in Uzbek language is used in other situations. Keywords аnd expressions: Turkish languages, Karluk dialect, Oghuz group, the law of syngharmonicity, sound changes, sentence constructions, linguistic alternatives. 184 S H ARQ M AS H ’ AL I Кириш. Тил – миллат кўзгуси, дейишади. Бирор бир чет тили ўрганилар экан, ўша давлат- нинг маданияти, тарихи, адабиёти, миллий қадриятлари ва урф - одатлари ҳақида ҳам катта маълумотга эга бўлинади. Шундай экан, тил ўрганиш ва ўқитиш масаласи доим долзарб мавзулардан бири бўлиб қолади. Ҳар қандай чет тилининг ҳам грамматик қоидаларини ҳам оғзаки сўзлашувини мукаммал билиб олинсада, уни ўқитиш масаласи алоҳида мавзу ҳисоб- ланади. Ўқитувчи ўз билимларини талабага етказиб беришда умуман бошқа қобилиятга, тўғрироғи катта маҳоратга эга бўлиши лозим. Бу маҳоратни эса ўқитувчи катта меҳнат ва тажриба натижасида қўлга киритади. Мақсад ва вазифа. Маълумки, турк ва ўзбек тиллари бир оилага мансуб. Биз ўзбеклар турк тилини эшитганимизда худди ўзбек тилига ўхшашлигини, бу тилни бемалол тушуниш мумкинлиги, ўрганиш ҳам қийин эмаслигини эътироф этамиз. Аслида, бир оилага мансуб бу икки тилнинг ҳам ўзига хос хусусиятлари, мураккаб жумла қурилиши ва бизга унчалик ҳам осон бўлмаган фарқли томонлари бор. Туркча сўзларни тинглаганимизда асосий мазмунни тушунсакда, гапдаги сўзларнинг бошқа маъно бераётганининг унчалик фарқига бормаймиз. Оқибатда тушунишда хатоликлар юзага келади. Чунки ўзбек тилида сўзлашувчилар та- биийки, ўзбекча фикрлайдилар ва ўзбек тили нуқтаи назаридан гап қурадилар. Бу эса турк тили сўзлашув қоидаларига тўғри келмайди ва натижада тушунча фарқлилигига олиб келади. Ўзбек адабий тили туркий тиллар гуруҳининг қарлуқ лаҳжасига мансуб. Турк тили эса ўғуз гуруҳига киради. Ўзбекистоннинг Хоразм вилоятида ҳам ўзбек тилининг ўғуз лаҳжасида сўзлашилади. Шунинг учун Хоразмликларнинг талаффузлари ҳамда сўзлашишлари турк тилига яқин. Ўзбекистонда хоразмликлар шеваси яхши таниш бўлгани учун турк тили худди ўзимизнинг хоразмчага ўхшайди, деган гаплар ҳам юради.1 Туркий тиллар оиласига мансуб ҳозирги замон