О политических отношениях султана Абусаида мирзы с правителем Аккоюнли

Аннотация

Мазкур мақолада Темурийлар салтанати ҳукмдори Султон Абусайид Мирзонинг сиёсий фаолияти, унинг Самарқанд тахти учун кураши, Хуросон, Ғарбий Эрон ва Озарбайжон минтақаси масаласида оққўюнли сулоласи вакили Ҳасанбек ҳамда қорақўюнли Жаҳоншоҳ билан олиб борган ҳарбий, сисий ва дипломатик алоқалари ҳақида маълумот берилади. Таянч сўз ва иборалар: Темурийлар, оққўюунлилар, қорақуюнлилар, Амир Темур, Шоҳрух Мирзо, Қора Юсуф, Қора Усмон, Султон Абусайид Мирзо, Ҳасанбек, Жаҳоншоҳ, Абдураззоқ Самарқандий, Ғиёсиддин Хондамир, Хуросон, Ғарбий Эрон, Озарбайжон. Аннотация. В данной статье представлены сведения о политической деятельность правителя государства Темуридов Абу Саида, борьба за трон Самарканда, а так же о военных, политических и дипломатические отношениях между представителем династии Ак-Коюнлы Хасанбеком и Кара- Коюнлу Джеханшохом на регионах Хорасана, Западного Ирана и Азербайджана. Опорные слова и выражения: Темуриды, Аккуюны, Каракуюны, Амир Темур, Шахрух Мирзо, Кара Юсуф, Кара Усман, Султан Абусаид Мирзо, Хасанбек, Джаханшах, Абдураззак Самарканди, Гиёсиддин Хандамир, Хорасан, Западный Иран, Азербайджан. Аbstrаct. This article informs about political activities of Sultan Abusayid, the ruler of Temurids Empire, his struggle for the throne of Samarkand, military, political and embassy relations on the issue Western Iran and Azerbaijan region with representative of akkuyuns dynasty Hasanbek and karakuyun Jahanshah. Keywords аnd expressions: Temurids, Akkuyuns, Karakuyuns, Amir Temur, Shahrukh Mirzo, Qara Yusuf, Qara Usman, Sultan Abusayid Mirzo, Hasanbek, Jahanshah, Abdurazzaq Samarkandi, Giyosiddin Khandamir, Khorasan, Western Iran, Azerbaijan. Темурийлар салтанатида Ғарбий Эрон ва Озарбайжон1 ҳудудларининг ўрни ва аҳамияти ҳам сиёсий, ҳам иқтисодий жиҳатдан муҳим бўлган. Салтанатнинг мазкур минтақалардаги маҳаллий бекликлар ва турли этник гуруҳлар билан олиб борган ҳарбий-сиёсий муноса- батларининг туб моҳияти фақатгина Ғарбий Эрон ва Озарбайжонни ўз назоратида тутиб туришга қаратилган бўлмай, балки вақти-вақти билан йирик давлатларнинг бир-бирига зид сиёсий ва иқтисодий манфаатлари тўқнашадиган макон сифатида ҳам қаралмоғи лозим. Шуни алоҳида таъкидлаб ўтиш жоизки, замонасининг йирик давлатлари бевосита ҳарбий тўқнашувларга бормаса-да, Ғарбий Эрон ва Озарбайжондаги турли этник гуруҳлар орқали Яқин ва Ўрта Шарқ минтақасида сиёсий етакчилик мавқеини эгаллаш учун зимдан ўзаро курашларни давом эттирар эди. Хусусан, оққўюнли ва қорақўюнли сулолалар улар ўртасидаги муносабатларда “восита” вазифасини бажариб, айнан шулар орқали ҳудудлар бўйича ўзаро муносабатларга аниқлик киритиб турилган. 1 Эроннинг шимоли-ғарбидаги маркази Табриз бўлган тарихий-маданий вилоят. 133 S H ARQ M AS H ’ AL I Амир Темур вафотидан сўнг Мироншоҳ ва ўғилларининг қисқа муддатли ҳукмронлиги дав- рида эса Темурийларнинг мазкур ҳудудлардаги мавқеи сусайиб, таъсир доираси кескин камайиб борди. Бу эса қорақўюнлилар учун айни муддао эди. Темурийлар ва қорақўюнлилар ўртасида 1408 йилда бўлиб ўтган жанг Қора Юсуф ғалабаси билан тугади. Темурийларнинг иттифоқчиси бўлган оққўюнлиларнинг ҳам бу даврда сиёсий саҳнадаги мавқеига путур етган эди. Шоҳрух Мирзо вазиятни ўз фойдасига ҳал қилиш мақсадида Озарбайжон, Ғарбий Эрон ҳудудларига бир неча ҳарбий юришлар уюштириб, қорақўюнлиларни нисбатан бўйсунди- ришга муваффақ бўлди. Ўз навбатида Рум султонлари таъсири остида бўлган қорақўюнли- ларга рақиб саналган оққўюнлилар Шоҳрух Мирзо томонидан қўллаб қувватланди. Зеро, оққўюнлилар Амир Темур замонидан бери салтанат томонидан қўллаб-қувватланиб келинган сиёсий куч, айтиш мумкинки, Миср ва Рум давлатларига нисбатан «девор» вазифасини ўташи кўзда тутилган эди. Шоҳрух Мирзо ҳам мазкур давлатлар билан олиб борган муносабатларида ушбу сиёсатни давом эттириб, турли йўллар билан оққўюнлиларни сиёсий майдонда қўллаб-қувватлай бошлади. Оққўюнлилар ҳам ўз навбатида, Шоҳрух Мирзога итоат этиб, ўзаро муносабатларни яхшилашга ҳаракат қилиб турди. Бинобарин, Абдураззоқ Самарқандий таъкидлаганидек, «Ҳазрат соҳибқирон (Темур)нинг зафарнишон кавкаби Озар- байжон мамлакатига етган замонлардан тортиб ҳазрат хоқони сайиднинг салтанат офтоби у мулк устида порлаган вақтигача амир Қора Усмон ҳамиша ихлосмандлик ва итоаткорлик мақомида муқим турган ва ҳаргиз эллик ва бўйсуниш йўлидан четга оғмаган эди»1. Салтанат бошқаруви султон Абусайид Мирзо қўлига ўтган кезларда Озарбайжон ва Ғарбий Эрон минтақаси сиёсий ҳаётида оққўйюнлиларнинг таъсир доираси кенгайиб бораётган палла эди. Султон Абусайид Мирзо Султон Муҳаммад Мирзонинг ўғли бўлиб, 1424 йилда туғилган2. Унинг сиёсий майдондаги фаолияти асосан 1450 йилдан бошланади. Шоҳруҳ Мирзо вафотидан кейинги йилларда унинг авлодлари ўртасидаги тахт учун курашлар даврида Султон Абусайид Мирзо Туркистон (Ясса)ни қўлга киритиб, Самарқанд тахтига даъво қила бошлайди. Самарқанд ҳукмдори Абдулло Мирзо Абусайид Мирзога қарши ҳарбий ҳаракат бошлаб унга қарши қўшин тортади. Абусайид Мирзо Абулҳайрдан ҳарбий кўмак сўраб унга мурожаат қилади. Абу