Семантика фразеологизмов с компонентом «голова»

Аннотация

This article is devoted to the study of Turkish phraseological units, special attention is paid to the study and analysis of phraseological units with the “baş” component. The main goal of the authors was to study somatic phraseological units, which include the “baş” component, study their semantics, and analyze their use in oral and written speech. To achieve this goal, the following tasks were identified: the study of the scientific literature on phraseological units; the study of scientific works devoted to somatic phraseological units of the Turkish language; finding sources related to the topic of the study, and collecting material; semantic analysis of somatic phraseological units with the “Baş” component; formulation of conclusions based on the results of the analysis. The article uses lexical-semantic and conceptual-analytical research methods. In the part of the article that illuminates the degree of knowledge of the topic, a comment is given to a number of noteworthy scientific papers. The article notes that language is a means of communication between members of society, serves a person as a means of helping to express their thoughts and inner experiences verbally and in writing, that each person, when presenting his thoughts, uses a number of ways to make his speech more beautiful and more informatively, that among these methods the use of phraseological units is the most effective. The authors emphasize that phraseological units enrich written and oral speech, and provide a more complete and clear presentation of thoughts. The article carried out a study of 217 phraseological units in which the “baş” component functions, shows the difference in their content, structure and composition, analyzes the most frequent phraseological units with the “baş” component used in oral and written Turkish speech. As a result of the analysis, a conclusion was made about the use of phraseological units with the “baş” component in various situations. Most of these phraseological units are used in a problem situation, the number of such phraseological units is 65. Along with this, the author notes the cases of using phraseological units with the “baş” component in the following situations: physical condition (29), mutual respect (17), in the process of excitement (14), and leadership and leadership (14). Keywords and expressions: phraseology, phraseological unit, component, somatism, phraseological somatism, vocabulary indivisible combination of words, system, semantics. Фразеологизмлар фикрни кенг қамровда, маъноли ифодалаш хусусияти билан бошқа тил бирликларидан фарқланади. “Фразеологизм” тушунчаси, унинг таркиби ва ҳажми, миллий хусусияти ва шу каби бошқа хусусиятларини тадқиқ этиш масаласи ҳали ҳам долзарблигича қолмоқда. Шу жиҳатлари билан фразеологизмлар ҳозирда кўпгина тилларда тадқиқот объектига айланди. Мазкур тадқиқотимизни биз турк тилида “Баş” компоненти иштирок этган соматик фразеологизмларининг семантик таҳлилига бағишладик. Зеро, оғзаки ва ёзма нутқда кенг қўлланилаётган соматик фразеологизмларни ҳар томонлама ўрганиб, семантик таҳлили юзасидан илмий хулосалар чиқариш, айни пайтда турк тилидаги ўз ечимини кутаётган масалалардан бири саналади. Турк тили фразеологизмларини ўрганиш − бу туркларнинг қадимдан шаклланган бой ва ранг-баранг тарихини, халқнинг ўзига хос дунёқараши, анъана, урф-одати, умуман, лингвомаданиятини ўрганиш демакдир. 128 S H ARQ M AS H ’ AL I Соматик фразеологизмлар таркибида соматизмлар, яъни тана аъзолари номларини билдирувчи сўзлар қатнашган бирликлардир. Айнан соматик фразеологияда ҳар бир халқнинг кўп асрлик тажрибаси, турмуш тарзи, маданияти, маънавияти, урф-одатлари ва анъаналари ўз аксини топган бўлади. Фразеологик бирликларни тадқиқ этиш азалдан тилшунослик ва таржимашуносликнинг диққат марказида турган муҳим масалалардан бири бўлиб, бу борада салмоқли илмий тадқиқотлар амалга оширилган. Ишимизда бир қатор ўзбек ва турк олимларининг илмий қарашларини кўриб чиқдик. М. Рустамова “Соматизмларнинг таркибий қисм сифатида италян тил фразеологик бир- ликларида учраши” номли мақоласида1 италян ва ўзбек тилларидаги фразеологик бирлик- ларда соматизмларнинг таркибий қисм сифатида лексик боғланишини кўриб чиқиб, қиёсий таҳлил натижасида икки тил ўртасидаги ўхшашликларни аниқлаган. Ғ.Ғуломнинг “Шум бола” қиссаси устида тадқиқот олиб борган З.Ҳамдамова2 “Шум бола” қиссасида қўлланган соматик фразеологизмлар ва уларнинг тилнинг луғавий тизимида тутган ўрни билан биргаликда, қиссада қўлланган “кўз”, “қўл”, ”тил” компонентли фразеологизмларнинг семантик таҳлилини амалга оширган. М. Тоштонова эса “Ўзбек тилида инсон тана аъзолари билан боғлиқ фразеологизмларнинг лексик семантик хусусиятлари” номли тадқиқотида3 ўзбек тилидаги инсон тана аъзоларини номловчи фразеологизмларнинг лексик-семантик хусусиятларини тадқиқ этиб, уларнинг имо-ишоралар орқали ифодаланишини ўрганиб чиққан. Турк тадқиқотчиси Меҳмет Айгун “Türkçe ve Almanca’da “Göz’le ilgili deyimler”in incelenmesi” (“Турк ва герман тилл