Письмо бухарского хана Убайдуллы II османскому королю Ахмаду III

Аннотация

There exist numerous resources about the history and culture of Uzbekistan in the libraries and archives of Turkey. This work is about a letter from the Ottoman archives. Documents related to the history of Uzbekistan in the Ottoman archives began to be seen especially in the middle of 16th century and continued to increase permanently. As a result of the relations, there are many documents in the Ottoman archives. In return, it is known that a great number of documents about Turkish history and culture are saved in the libraries and archives of Uzbekistan. Scientific works on these documents should be increased and brought to the scientific world. The letter that we work on, was dated 6 April 1706 and sent by Ubeydullah Khan II of Bukhara khanate to the Ottoman Padishah Ahmet III. The letter is saved in the Ottoman Archives operating under the Presidency of the Republic of Turkey Department of State Archives. The letter gives essential information about wording, style of language, diplomatic features and historical events in that period. The reason for writing this letter was to declare the accession of Ubeydullah Khan II and to celebrate the accession of Sultan Ahmet. In addition, the work done by Ubeydullah Khan and the importance of the relations between the two countries were mentioned and good wishes were made for their development. The letter was written in old Uzbek (Turkic) language. It is an eloquent and advanced level text in which a number of Arabic and Persian words were used. One of the writing features of the period is the absence of punctuation marks. Another feature of the letter's wording and style is to include several quotations in the same sentence while expressing the idea in order to support and prove the idea. These issues make it difficult to determine the starting and ending places of the sentences as well as making it hard to understand. The quotations included to support and prove ideas and thoughts also reveal the cultural and religious features and levels of the period. The quotations in question are largely verses and hadiths from the Qur'an. This work relies on the first-hand resource and brings in some information to the scientific world about Turkish-Uzbek relations, Uzbek language, history and culture in the late 17th and early 18th centuries. Keywords and expressions: Ubeydullah Khan II, Sultan Ahmet III, Bukhara Khanate, Uzbekistan, Ottoman Empire, Khan of Bukhara, Padishah of Ottoman, Letter. Кириш. Тадқиқ қилган матнимизнинг тури мактубдир. Дипломатик жиҳатдан мактуб икки шаҳар ёки икки давлат ўртасида кишилар томонидан иш, табрик, таъзия в.б. сабаблар билан ўзаро юборилган ёзишмалардир1. Ушбу мактуб 1706 йил 6 апрель санаси билан Ўзбек хонликларидан Бухоро хонлиги ҳукмдорларидан Убайдуллахон II томонидан Усмонли подшоҳи Аҳмад III га юборилган. Убайдуллахон II нинг тўлиқ исми Убайдулло Муҳаммад Баҳодирхон бўлиб. 1681 йил Бухорода туғилган. Аштархонийлар сулоласидан Субҳонқулихоннинг ўғлидир. Субҳонқули- хон валиаҳд сифатида набираси ўша кезлар Балх вилоятининг ҳокими Муҳаммад Муқим- хонни тайинлайди. Лекин Бухоро уламолари ва қўшиннинг мададига таяниб, Убайдуллахон II тахтни эгаллайди. Унинг ҳукмронлик йиллари Бухорода мураккаб шароит: иқтисодий 1 Kütükoğlu, M. S. Osmanlı Belgelerinin Dili (Diplomatik) [The language of Ottoman documents(Diplomacy)], Kubbealtı Yayınları, İstanbul 1994, p. 221. 105 S H ARQ M AS H ’ AL I таназзул, ички низолар, қалмоқларнинг ҳарбий босқинлари, улардан қочган қозоқ ва қорақалпоқларнинг Мовароуннаҳрга кўчиш жараёнлари ҳукм сураётган эди. Бу танглик вазиятдан чиқиш ва давлатни ривожлантириш мақсадида бир қатор ишларни амалга оширади. Хусусан, иқтисодий ислоҳотлар қилиш, давлатнинг маъмурий бошқарувига ҳунар- мандлар ва савдогарлардан ташкил топган ўрта табақани жалб қилиш, йирик ер эгаларининг имтиёзларини қисқартириш орқали давлат хазинасини тўлдириш, айирмачиликларни барта- раф қилиш каби чора тадбирларни амалга оширади. Булардан кутилган мақсад марказий ҳокимиятни кучайтириш бўлган. Қилинган тадбирлар айниқса, шу пайтгача солиқ тўламай келган йирик ер эгалари - Жўйбор шайхларига ёқмайди ва катта сиёсий куч ҳисобланувчи бу шайхлар Убайдуллахон II учун хатарли мухолифга айланадилар. Убайдуллахон II 1711 йил 16 март куни саройда чиққан фитна натижасида Пири Мирза чорбоғида ўлдирилади1. Мактуб юборилган Аҳмад III эса Усмонли подшоҳи Меҳмед IV нинг ўғли ва Мустафо II нинг укасидир. Онаси Робия Аматуллоҳ Гулнуш Султондир. Аҳмад III 1673 йил 31 декабрда дунёга келган. У 1703 йил Эдирна воқеаси асносида 17 августда осийлар томонидан тахтга чиқарилади ва бир кундан кейин Чорлуда номига хутба ўқилади. 23 августда унга байъат маросими ўтказилади ва расман тахтни эгаллайди. 1730 йилда Патрона Ҳалил исёни содир бўлади. Аҳмад III осийларга қарши муваффақият қозона олмагач, эртаси кун уларнинг талабларини қабул қилишга мажбур бўлади. Бир кун кейин эса тахтдан мажбуран туширилиб, ўрнига Маҳмуд I ўтқазилади. 1730 йил 1 окябрда Тўпқопи Саройининг тахтдан т