В турецком языке слова, выражающие человеческую внешность и черты характера, с помощью существительных животных

Аннотация

This scientific article deals with the use of animal or plant names in giving human appearance and character traits. The ability of language to express human appearance through zoonim or phytonim is examined. Keywords and expressions: personality, character, zoonim, phytonym, image, portrait, positive, negative, appearance. 87 S H ARQ M AS H ’ AL I Қадимдан тили, дини ва қалби бир бўлган, тарихий имтиҳонларда биргаликда курашган ўзбек ва турк халқлари кучли тарихий алоқалар, умумий маънавий қадриятлар ва урф-одатларга эга. Узоқ йиллар мобайнида давом этиб келаётган адабий алоқаларнинг ўрни турк ва ўзбек халқлари ўртасидаги алоқаларни мустаҳкамлашда жуда муҳимдир. Маълумки, бутун дунёда кенг сиёсий, иқтисодий ва маданий аҳамиятга эга бўлган Туркия Республикасининг Ўзбекистон ташқи сиёсатида алоҳида ўрни бор. Туркия Ўзбекистоннинг мустақиллигини тан олган биринчи давлатлардан биридир. Сўнгги йилларда халқларимиз ўртасидаги қардошлик, дўстлик ва икки томонлама муносабатлар тарихида мутлақо янги саҳифа очилди ва унинг янги фикрлар билан ўсиши муносабатларимизни янада мустаҳкамламоқда. Юракларимиз бир, ниятларимиз умумийдир. Икки қардош давлат халқаро ва икки томонлама муносабатларда бир-бирини қўллаб-қувватлайди. Айтиш мумкинки, суҳбатда суҳбатдошларнинг ташқи кўриниши биринчи таассуротда, иш суҳбатларида ва одамларни баҳолашда катта аҳамиятга эга. Одам ўзини ўзининг қиёфаси билан қандай таништириши жуда муҳимдир. Дўстона ва самимий ифода, ишонч билан муносабатда бўлиш, кўз билан алоқа қилиш ва тана тилидан самарали фойдаланиш инсоннинг ўзига хос хусусиятларини намойиш этишнинг муҳим талабларидан биридир. Оламда ҳамма нарса бир-бирига боғлиқ яратилганидек, Инсоният ҳам табиат билан чамбарчас яшайди. Кишининг хатти-ҳаракатлари, характери ва ташқи кўринишини ҳайвон ёки ўсимлик номлари билан аташ ёки ўхшатиш бунинг яққол исботидир. Тарихдан ҳозирги кунга қадар ёмон хулқли одамлар ёввойи йиртқич ҳайвонларга, яхши фазилатли инсонлар уй ҳайвонларига, сезгир, ҳаракатчанлар баъзи қушларга ўхшатилиши анъанага айланиб қолган. Ҳайвонот дунёси ҳақиқатининг номлари бўлган зоонимлар кўпгина тилларнинг лексик таркибидаги энг қадимги семантик гуруҳлардан бирини ташкил қилади. Маъжозий маъно- ларнинг ривожланиши туфайли зоолексемалар инсоннинг фазилатлари ва ҳаракатларини тавсифлаш учун фаол ишлатилади. Муайян маданиятга тегишли бўлиш маълум бир жамиятда шахсни социализация жараё- нида такрорланадиган билимларнинг асосий стереотипик ядросининг мавжудлиги билан белгиланади, шунинг учун стереотиплар маданиятдаги номувофиқ номлар ҳисобланади. Бизнинг фикримизча, стереотип турли хил лисоний шаклларда ифодаланиши мумкин– булар сўзнинг лексик-семантик вариантлари, бошқа сўзлар билан ўзаро боғлиқлиги, рамз сифатида хизмат қилиши ва бошқалар. Ҳар икки тилнинг изоҳли луғати воситасида зоонимлар ифодалаган қиёфалар орқали ўзбек ва турк тиллари орасидаги ўхшаш ва фарқли томонлар ҳам кўриб чиқилади. Зоонимлар тилларнинг лексик фонди шаклланган этник-маданий шароитларнинг бево- сита аксидир. Инсон қиёфасини ифодалашда унинг характер-хусусияти муҳим аҳамият касб этади. Характер- хусусият сифатлари инсоннинг турли хил белги хусусиятларини, яъни унинг ахлоқий, интеллектуал, ижтимоий белгиларини, шахсий характерларини, нарса ва мавжудотнинг характер- хусусиятларини ифодалашда кўп қўлланадиган сўзлардир. Бундай сифатлар турк тилида 3 хил тавсиф қилиш мумкин, ижобий ва салбий ёки нейтрал ҳолатда бўлиши мумкин: 1) Турк тилида инсоннинг характер-хусусиятига хос ижобий сифатлар: agah (билимли, ҳар нарсадан хабардор, хушёр), аçık elli (сахий), аçık fikirli (тили-ю дили бир инсон), аçık kalpli (тоза қалбли), аçık sözlü (оқни оқ, қорани қора дегувчи, ростгўй), аçık alın ( тўғриликдан 88 S H ARQ M AS H ’ AL I воз кечмайдиган киши), аçık el (сахий инсон), аçık er (тўғри сўз), ahi (сахий, қўли очиқ), ahlaklı (хушхулқ киши), babacan (ишончни оқлайдиган, тоза қалбли, шунингдек, келишган соф киши), adam gibi (тарбияли, ақлли, қулоқ соладиган), adam sarrafı (инсонларнинг ичидагини кўзидан биладиган, сезгир одам), insan sarrafı (сезгир), affan (иродали, ёмон ишлардан қочгувчи инсон), afif (иффатли эркак), afife (иффатли аёл), namuslu (ориятли), temiz (соф), dürüst (тўғри сўз), afşar (тез чора кўрадиган, хушёр, мослашувчан кишилар), çеvik (хушёр), аtılgan (уддабурон), uyumlu (бўйсинувчи) ва бошқалар. Ижобий маънодаги стереотиплар сифатида “kurt gibi” зоонимини мисол қилишимиз мумкин. Ўз ишини яхши билган, киришувчан кишиларга нисбатан ишлатилувчи бу зоомор- фема ўзбек тилида салбий маънода “очкўз” кишини тасвирлаш учун қўлланилади. 2) Кишиларга хос салбий характер- хусусиятни билдирувчи сифатлар турк тилида қуйидагича тавсифланади: afal (тарқоқ фикрли, бесаранжом), аçık göz (манфаатпараст), аhmak (ахмоқ), cingöz (айёр), yalancı (ёлғончи), kaba (қўпол), hasetçi (ҳасадгўй), inatçı (қайсар), kurnaz (айёр), dedikoducu (ғийбатчи), sinsi (ғаразгўй), hain (хоин), burnu havada (бурни осмонда), bencil (худбин, эгоист), kıskanç (қизғанчиқ), kinder (гиначи), kavgacı (жанж