Основания для квалификации деяния как покушения на преступление

Аннотация

жиноят бошланиб, шахсга боғлиқ бўлмаган ҳолатларга In the article the author examines the most basic mo- кўра охирига етказилмаган бўлса, жиноят содир этиш- ments of the participation of advocate in criminal proce- га суиқасд деб топилади. Бизнингча, қонун dure for free of charge. чиқарувчининг мазкур таърифи суиқасд тушунчасини The author analyses legal norms of Criminal procedure тўлиқ ёритиб бера олмайди. Назариётчи олимлар ҳам in sphere of qualified judicial assistance and shows the бу борада якдил тўхтамга эга эмаслар. Айрим олимлар moments of free of charge help for wronged person by the суиқасдга “Бевосита жиноят содир этишга қаратилган advocate. ҳаракат (ҳаракатсизлик), агар шахсга боғлиқ бўлмаган ҳолатларга кўра охирига етказилмаган бўлса, жиноятга суиқасд қилиш деб топилади. Қисқа қилиб айтсак, суиқасд – бошланган, лекин тамом бўлмаган жиноят”,- деб таъриф берадилар2. Бу қонун чиқарувчи томони- дан берилган таъриф билан бир хилдир. Р.Р. Галиак- баров ҳам суиқасдга шунга ўхшаш таъриф беради: “Суиқасд – бу бевосита жиноят содир этишга қаратилган қасддан қилинган ҳаракат ёки ҳаракатсизлик бўлиб, жиноят шахсга боғлиқ бўлмаган ҳолатларга кўра охирига етказилмайди”3. Бизнингча, бу таърифлар суқасднинг мазмун ва моҳиятини тўлиқ ёритиб бермайди. Суиқасдга тўғри таъриф бериш учун унинг объектив ва субъектив бел- гиларига тўхталиб ўтиш лозим. Суиқасднинг учта объ- ектив белгисини ажратиш мумкин: 1) жиноят содир этишга қаратилган ҳаракатнинг бошланганлиги; 2) жиноятнинг охирига етказилмаганлиги; 3) жиноятнинг айбдорга боғлиқ бўлмаган ҳолат- ларга кўра охирига етказилмаганлиги4. Биринчи белгига кўра, суиқасдда жиноятнинг объ- 2 Уголовное право. Общая часть: Учебник для вузов / Ответ- ственные редакторы – д.ю.н., проф. И.Я.Козаченко и д.ю.н., проф. З.А.Незнамова. М., 1997. С.220. 3 Уголовное право России. Часть общая: Учебник для студен- тов вузов, обучающихся по специальности "Юриспруденция" (Галиакбаров Р.Р. и др.) / Отв. ред. проф. Л.Л.Кругликов.2-е изд., перераб. и доп. М., 2005. С.241. 1 Қаранг: Соболева Л. Бесплатная юридическая помощь: рос- 4 Уголовное право Российской Федерации. Общая часть: сийская практика и стандарты Совета Европы // Российская Учебник / Под ред. проф. Б.В.Здравомыслова. Изд. 2-е, пере- юстиция. 2003. № 6. 14-б. раб. и доп. М., 2000. С.223. 72 2007 №2 ♦ ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА ЖИНОЯТ ҲУҚУҚИ ВА ЖИНОЯТ ЖАРАЁНИ ♦ CRIMINAL LAW AND CRIMINAL PROCESS ♦ УГОЛОВНОЕ ПРАВО И УГОЛОВНЫЙ ПРОЦЕСС ектив томони бажара бошланади. Жиноятга суиқасд оқибатнинг келиб чиқмаслиги билан тамом бўлган жи- ўзида бевосита жиноятни содир этишга қаратилган ноятдан фарқ қилади. Суиқасднинг бу белгиси фактик ҳаракатни ифодалайди. Айбдор объектга тажовуз хато турларида ҳам мавжуд бўлади. Жумладан, жино- қилиб, унга зарар етказиш хавфини юзага келтиради, ятнинг ҳуқуқий оқибатига, сабабий боғланишга, жиноят баъзан қисман зарар ҳам етказади. Мазкур белгининг содир этиш воситаси ёки қуролига, жиноят содир этиш асосий мазмуни шундаки, ЖК Махсус қисми нормала- усулига, қилмишнинг оғишига нисбатан хатолар бунга ридан бирининг диспозициясида тасвирланган объек- мисол бўлади. тив томон белгиларидан бир қисми бажарилади. Яъни Лекин объектга, жиноят предметига, шахснинг ҳаракат содир этилади. Б.В.Здравомыслов ва бошқа алоҳида хусусиятларига нисбатан фактик хатоларда, қатор ҳуқуқшуносларнинг фикрича, суиқасд жиноят объектив томонининг барча зарурий белгилари ҳаракатсизлик билан содир этиладиган жиноятларда бўлса-да, айбдорнинг хатоси сабабли унинг қасди ҳам бўлиши мумкин1. Суиқасдни ҳаракатсизлик билан қаратилган ижтимоий муносабатларга, қасди билан содир этилмаганини жиноят таркибининг объектив қамраб олинган турдаги, хусусиятдаги ёки миқдордаги томонини таҳлил қилиш орқали исботлаш мумкин. предметга, алоҳида хусусиятларга эга бўлган шахсга Ҳаракатсизлик билан содир этиладиган моддий тар- зарар етказилмайди. Масалан, айбдор ўн олти ёшга кибли жиноятларда оқибат келиб чиқмаса, шахсни жи- тўлмаган шахсга нисбатан уятсиз-бузуқ ҳаракатлар ноий жавобгарликка тортиш мумкин эмас. Агар қилдим деб ўйлаб, аслида 16 ёшга тўлган шахсга нис- ҳаракатсизликдан содир этиладиган моддий таркибли батан уятсиз-бузуқ ҳаракатларни қилган бўлади. Шахс жиноятларда суиқад мавжуд десак, ҳокимият жабрланувчининг ташқи кўринишига қараб айбдорни ҳаракатсизлиги жиноятини (ЖК 208- модда) ҳам 16 ёшга тўлмаган деб ўйлайди. Айбдорнинг суиқасд деб квалификация қилиш мумкин бўлади. Ма- ҳаракатларида жиноят объектив томонининг барча салан, мансабдор шахс ўз вазифасини қасддан ба- белгилари бўлса-да, шахснинг ёшига нисбатан жармаса ва бунинг натижасида ушбу жиноят объектив қилинган хато туфайли жиноят қонуни билан томонининг зарурий белгиси бўлган кўп миқдордаги қўриқланадиган, қасд билан қамраб олинган объектга зарар ёки жиддий зиён етказилмаса, унинг зарар етказилмайди. Шунинг учун ҳам айбдорнинг ҳаракатлари ЖК 208-моддасига кўра, суиқасд деб ква- ҳаракатлари ЖКнинг 25-модда, 2-қисми, 129-моддаси лифи