Роль и значение международных договоров в развитии международных отношений

Аннотация

In the introductory part of the article the author ana- Xалқаро шартномалар икки ёки ундан ортиқ lyzes the process of introduction of Uzbekistan in WTO as xалқаро хуқуқ субъектлари ўртасида, муайян xалқаро one of the major steps of integration into world economic хуқуқ объектга доир ёзма келишув бўлиб, унда асосан community. давлатларнинг ўзаро хуқуқ ва мажбуриятлари белги- In the basic part of the article the questions of adminis- ланади. Xалқаро шартномалар xалқаро муносабат- tratively-legal regulation of foreign trade in the Republic of ларни тартибга солишда муҳим аҳамият касб етади. Uzbekistan are considered. Айнан шу нуқтаи назардан xалқаро шартномаларнинг In the conclusion the author comes to opinion that it қайси тилда тузилиши, икки ёки ундан ортиқ тилларда is necessary to develop national legislation in the direc- тузилган шартномаларнинг аутентлиги, шартномалар- tion of development of foreign trade in the interests of ни тузиш тартиби каби масалалар муҳим аҳамият касб maintenance of further rise of national economy. етади. Xалқаро шартномалар xалқаро муносабатларни тартибга солиб турувчи энг қадимий воситалардан бири бўлиб, улар илк бор келишувга келаётган дав- латларнинг анъаналари асосида тузилган. Бизнинг давргача етиб келган энг қадимий xалқаро шартнома намунаси милоддан аввалги 1296 йилда Миср фа- раони Рамзес III билан Xеттлар подшоси Xаттусили ўртасида тузилган шартнома ҳисобланади. Шартно- манинг асосий шартлари қуйидагилардан иборат бўлган: 1) ўзаро уруш ҳаракатларини тўxтатиш; 2) учинчи давлат ҳужум қилганида, вассал xалқларнинг қўзғолонларини бостиришда ўзаро ёрдам кўрсатиш; 3) ўзаро урушларда асир тушганларни қайтариб бе- риш. Шартноманинг гарови сифатида ҳар икки мам- лакат ўзининг мингтадан xудосини келтириб ўтган1. Ўша даврда xудоларнинг жамиятда ниҳоятда аҳамиятли бўлганлиги шартноманинг амалга кириши- ни таъминлаган, мисрликлар ва xеттлар ўртасида бошқа хеч қачон уруш бўлмаган. Ушбу шартноманинг яна бир муҳим тарафи шундаки, шартноманинг тузи- лиши ҳозирги кундаги шартномалар шаклидан деярли фарқ қилмайди, яъни кириш қисми, преамбула, асо- сий қисмлардан иборат эди. Шартномалар тариxда жуда муҳим аҳамият касб этган. Уларнинг ёрдамида душман xалқлар ярашувга келган, мустақил давлатлар тузилган, чегаралар бел- гиланган, урушлар тўxтатилган. Муваффақиятли ту- зилган шартномалар урушларнинг олдини олиб, дав- латлар ўртасида ўзаро иқтисодий ва маданий алоқаларнинг ривожланиши учун шароит яратиб бер- ган. Айнан шундай шартномага милоддан аввалги 198 йилга мансуб турк xоқони Ўғузxон ва Xитой императо- ри ўртасидаги келишувни мисол қилиш мумкин. Ушбу шартнома Xитой билан Марказий Осиё xалқлари ўртасида дўстлик алоқаларининг ривожланишига катта ҳисса қўшган. Қадимда шартномалар одатларга ва ўзаро манфа- атларга асосланган бўлиб, уларнинг ижросини таъминловчи мажбурий меxанизмлар бўлмаган. Рим сиёсатшунослари илк бора xалқаро оммавий хуқуққа шартномаларнинг бажарилишини таъминлаш (Pacta Sum Servando) тушунчасини киритганлар, чунки Евро- па бўйлаб феодал урушлар тарқалган даврда бунга эҳтиёж сезилди. Тинчлик сулҳини имзолаётган дав- латлар учун ушбу битимларнинг шартларига томон- 1 Хидоятов Г.А. Основы Дипломатии. Ташкент, 2002. С.157. 68 2007 №2 ♦ ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА ҲАЛҚАРО ҲУҚУҚИЙ МУНОСАБАТЛАР ♦ INTERNATIONAL LEGAL RELATIONS ♦ МЕЖДУНАРОДНЫЕ ПРАВОВЫЕ ОТНОШЕНИЯ ларнинг амал қилиши жуда муҳим эди. Франция ташқи ган бўлиб, VII–VIII асрлардан бошлаб эса ислом дини- сиёсатининг асосий намояндаси бўлган Кардинал Ри- нинг шарқда кенг тарқалиши натижасида xалқаро шелье (1585-1642) ўзининг сиёсий васиятномасида: шартномалар араб тилида тузила бошланди. “Қироллар шартномаларга жуда эҳтиёткорлик билан Ғарбий Европада эса Рим классик хуқуқи лотин ти- ёндашишлари керак, уларни имзолаганларида кейин лида ёзилганлиги сабабли узоқ асрлар давомида барча шартларни амалда бажарилишини таъминлаш- xалқаро шартномалар лотин тилида тузилган. Европа- лари лозим”, – деган эди1. да мустақил миллий давлатларнинг пайдо бўлиши ло- Шу билан бирга Ғарбда, имзоланган шартномалар- тин тилининг мустақил тил сифатида ишлатилмаслиги- га риоя қилиш доим ҳам мажбурий эмас деб га сабаб бўлди. Лотин тилида тузилган энг оxирги ҳисобловчи дипломатик мактаб намояндалари ҳам бор шартнома 1648 йилги Вестфал сулҳ битими еди. Бу мактаб Флоренцияда юзага келган бўлиб, ҳисобланади2. Бу даврда xалқаро доирада Франция- унинг ёрқин намояндаси сифатида буюк италиялик нинг обрў-эътибори ошиб борди. Бу эса француз тили- мутафаккир ва дипломат Н.Макиавеллини (1469-1527) нинг xалқаро тил сифатида кенг қўлланилишига сабаб келтириш мумкин. Макиавелли ўзининг “Ҳукмдор” аса- бўлди. Маълум бир муддат мобайнида француз тили рида дипломатиянинг ушбу йўналишини назарий асос- xалқаро шартномалар тузишда ўз яккаҳокимлигини лаб берди. У келишув ва шартномаларни ўз манфаат- сақлаб турди, аммо 1919 йилга келиб, Версал сулҳ ларига хизмат қилдира оладиган, зарурият туғилганда шартномаси инглиз