Организационно-правовая форма товарной биржи Республики Узбекистан

Аннотация

хусусда сўз юритар экан, жумладан шундай дейди: "...Товар-хом ашё биржалари фаолияти тубдан In the introductory part of the article the author charac- ўзгартирилди. Маҳсулотларнинг катта қисми, terizes concept and a place of license contract in intellec- tual property. жумладан, юқори ликвидли ва харидоргир товарлар – пахта толаси, линт, бензин, дизель ёқилғиси, In the basic part of the article the questions of concept минерал ўғитлар, ўсимлик ёғи, ун каби маҳсулотлар of the license contract and its application are considered. бугунги кунда биржа савдолари орқали сотилмоқда"1. In the conclusion the author gives the concept of the li- Бироқ, шунга қарамай, биржаларнинг ташкилий- cense contract and its subject and comes to opinion, that ҳуқуқий шакллари, шу жумладан, Ўзбекистон the given kind of the contract demands further studying. республика Товар-хом ашё биржасининг ташкилий- ҳуқуқий шакли илмий давраларда қизғин баҳсларга сабаб бўлиб келмоқда. Миллий қонунчилик ҳужжатларида биржалар, шу жумладан, товар биржаларининг ташкилий-ҳуқуқий шаклига нисбатан чекловлар белгиланмаган бўлиб, улар юридик шахснинг қонун ҳужжатларида назарда тутилган ҳар қандай ташкилий-ҳуқуқий шаклидан фойдаланиш имконини беради. Шунга қарамай айрим олимлар товар биржасининг иқтисодий моҳияти ва ҳуқуқий ҳолатидан келиб чиқиб, биржа фақат тижоратчи бўлмаган ташкилот шаклида тузилиши мумкин, деб ҳисоблайди. Масалан, И.В.Авилина ва О.М.Козирь фикрига кўра, даромад олиш биржа фаолиятининг асосий мақсади саналмайди, бироқ у мазкур фаолиятнинг қўшимча натижаси сифатида мавжуд бўлиши ҳам мумкин2. Шунга ўхшаш фикрни Т.В.Сойфер ҳам илгари суради. У янги (Россия Федерацияси) Фуқаролик кодекси қабул қилиниши муносабати билан товар биржаси фақат махсус ҳуқуқий лаёқатга эга тижоратчи бўлмаган юридик шахс сифатида тузилиши мумкин, деб қайд этади3. "Биржевое право" дарслиги муаллифлари бу му- аммога нисбатан бошқача ёндашувни таклиф қиладилар. Тижоратчи ташкилот сифатидаги биржа фаолияти унинг иштирокчилари инвесторлар санали- ши ва киритилган сармоядан даромад олишни кўзлашини назарда тутади. Айни пайтда биржа мижоз- лари учун савдонинг қимматлашиши инвесторларнинг даромадларини кўпайтиришнинг эҳтимол тутилган усулига айланади (ҳар хил тўловлар, йиғимларнинг 1 Каримов И.А. Бизнинг бош мақсадимиз – жамиятни демо- кратлаштириш ва янгилаш, мамлакатни модернизация ва ислоҳ этишдир. Тошкент, 2005. 12-б. 2 Авилина И.В., Козырь О.М. Биржа: правовые основы органи- зации и деятельности. М., 1991. С.26. 3 Сойфер В.Т. Сделки в биржевой торговле. Автореф. дис.... канд. юрид. наук. М., 1996. С.15. 39 2007 №2 ♦ ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА ФУҚАРОЛИК ҲУҚУҚИ ♦ CIVIL LAW ♦ ГРАЖДАНСКОЕ ПРАВО кўпайиши ва ҳ.к.). Бу ҳолат муайян босқичда биржада ти чекланган жамият бўлиши мумкин. Шу нуқтаи на- амалга ошириладиган операцияларнинг ўсиши учун зардан “банк”, “биржа”, “суғурта ташкилоти” тушунча- тўсқинлик қилади, бунинг оқибатида эса ушбу биржа лари тижоратчи (тижоратчи бўлмаган) ташкилотлар- аъзоларининг ўз савдо фаолиятидан фойда олиш им- нинг ташкилий-ҳуқуқий шакллари сифатида қаралиши кониятини чеклайди4. мумкин эмас7. Биржанинг тижоратчи бўлмаган ташкилот сифатида Юқорида айтилганлардан келиб чиқиб, товар бир- намоён бўлиши, ҳеч шубҳасиз, унинг обрўсини ошира- жалари, шу жумладан, Ўзбекистон республика Товар- ди. Хусусан, АҚШ да айрим биржалар, айниқса йирик хом ашё биржасининг асосий мақсадига эришиш учун биржа муассасалари ўз нуфузини ошириш мақсадида юридик шахснинг тижоратчи бўлмаган ташкилий- йиллик ҳисоботларида биржадаги капитал айланмаси ҳуқуқий шаклидан фойдаланиш самаралироқдир ва миллиардлаб долларларни ташкил этган ҳолда, ай- бу қонун ости ҳужжатларида ўзининг норматив- тайлик, 500-1000 доллардан иборат соф даромадни ҳуқуқий ифодасини топиши даркор. Бироқ мазкур кўрсатади5. норма фақатгина диспозитив хусусият касб этиши Шундай қилиб, бизнинг фикримизча, биржа ташкил лозим, чунки қонун ҳужжатларида бу масалада би- этишнинг энг мақбул ҳуқуқий шакли айнан тижоратчи рон-бир чеклашлар назарда тутилмаган ва ташкилий- бўлмаган ташкилот ҳисобланади. Бу биржанинг ҳуқуқий шаклини танлаш биржанинг ҳуқуқи эканлиги- ҳақиқий функцияси – ўз аъзолари ва биржа савдоси ни инобатга олиш зарур. бошқа иштирокчиларининг самарали савдо фаолияти- ни таъминлашни юқорироқ даражада амалга ошириш Резюме имкониятини беради. Бироқ у ёки бу ташкилий-ҳуқуқий В вводной части статьи автор характеризует роль шаклни танлаш – бу бизнинг назаримизда, биржанинг товарно-сырьевой биржи в современном обществе. ўз ҳуқуқидир. Миллий ва жаҳон амалиётида тижоратчи В основной части рассматривается вопрос об орга- ташкилот шаклида тузилган биржаларга дуч келиш низационно-правовой форме товарно-сырьевых бирж мумкин. и о целесообразности использования той или иной Бизнинг фикримизча, юридик шахсларни тижорат организационно-правовой формы юридического лица йўналиши мезонига қараб тижоратчи ва тижоратчи применительно к товарным биржам. бўлмаган ташки