Дальнейшее повышение роли института медиации в разрешении споров: зарубежный опыт

Аннотация

The article discusses reforms in the field of mediation and circumstances that prevent effective use of mediation in dispute resolution. The experience of foreign countries on expanding the use of mediation is analyzed. Proposals aimed at increasing the role of mediation in dispute resolution are provided. Key words: mediation, professional mediator, dispute resolution method, mandatory mediation. Медиация низоларни ҳал этишнинг муқобил усулларидан бири ҳисобланади. Амалдаги қонунчиликда медиация келиб чиққан низони тарафлар ўзаро мақбул қарорга эришиши учун уларнинг ихтиёрий розилиги асосида медиатор кўмагида ҳал қилиш усули сифатида ифодаланган. Медиация соҳасидаги муносабатлар Ўзбекистон Республикасининг «Медиация тўғрисида»ги Қонуни, Фуқаролик процессуал кодекси, Иқтисодий процессуал кодекси, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 17 июндаги ПҚ-4754-сон қарори ва бошқа қонунчилик ҳужжатлари билан тартибга солинади. Сўнгги йилларда мамлакатимизда медиацияни ривожлантириш бўйича бир қатор ислоҳотлар амалга оширилди. Жумладан, медиация тўғрисидаги қонунчилик такомиллаштирилди; нотариусга нотариал ҳаракатлар юзасидан келиб чиққан низолар бўйича медиатор сифатида иш юритиш ваколати берилди; Тошкент давлат юридик университети ва Юристлар малакасини ошириш маркази муассислигида Тошкент медиация маркази нодавлат нотижорат ташкилоти ташкил этилди; низоларни муқобил усулда ҳал этиш билан шуғулланувчи профессионал медиаторларнинг ўзаро бирлашувига асосланган Медиация марказини нодавлат нотижорат ташкилоти сифатида ташкил этишга рухсат берилди. Ушбу ислоҳотлар натижасида Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги қошидаги Юристлар малакасини ошириш марказида 700 дан ортиқ медиаторлар тайёрланди ҳамда республика миқёсида профессионал медиаторлар сони 728 га етди. Медиация институти судларда иш ҳажмини камайтириш, низоларни судгача ҳал этиш мақсадида жорий этилган. Бироқ Ўзбекистон Республикаси Олий судининг статистик маълумотларини таҳлил қилиш 125 Суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятида рақамлаштириш асосида маълум бўлдики, судларда иш ҳажмининг юқорилиги сақланиб қолмоқда. Жумладан, Фуқаролик ишлари бўйича судлар томонидан биринчи инстанцияда 2022 йилнинг 1-ярми (январь-июнь ойлари) давомида 294 183 та иш кўрилган бўлса, 2021 йилнинг 1-ярмида ушбу кўрсаткич 155 825 тани ташкил этган. Худди шундай Жиноят ишлари бўйича судлар томонидан биринчи инстанцияда 2022 йилнинг 1-ярми давомида 29 783 та иш кўрилган бўлса, 2021 йилда ушбу кўрсаткич 20 512 тани ташкил этган. Айниқса, оилавий низолар бўйича суд юкламалари ўтган йилга нисбатан сезиларли ошгани кузатилмоқда. Хусусан, Фуқаролик ишлари бўйича судлар томонидан биринчи инстанцияда оилавий низолар бўйича 2022 йилнинг 1-ярми (январь-июнь ойлари) давомида 53 065 та иш кўрилган бўлса, 2021 йилда ушбу кўрсаткич 46 866 тани ташкил этган. Медиация фаолиятини тартибга солишга қаратилган қонунчилик ҳужжатларини таҳлил қилиш асосида низоларни ҳал қилишда медиациянинг қўлланилишига салбий таъсир кўрсатувчи бир қанча ҳолатлар аниқланди. Жумладан, медиация фақат тарафларнинг ўзаро ихтиёрий хоҳиш- истаги бўлган тақдирда қўлланилиши мумкин. Яъни, медиацияни қўллаш фақат тарафларнинг хоҳиш-иродасига асосланган. Низолашаётган тарафларнинг барчаси рози бўлмаган тақдирда, медиацияни қўллаш мумкин эмас. Низолашаётган тарафлардан бирининг розилиги медиациянинг қўлланилишига асос бўлмайди. Шунингдек, даъво аризаларини судда кўриб чиқиш учун қабул қилишда суднинг низони ҳал қилишда медиацияни тайинлаш ваколати қонунчиликда назарда тутилмаган. Хусусан, Фуқаролик процессуал кодекси 203-моддасига кўра, судья ишни суд муҳокамасига тайёрлаш босқичида тарафлардан келишув битими ёки медиатив келишув тузиш эҳтимолини аниқлайди ҳамда уларнинг ҳуқуқий оқибатларини тушунтириш билан чекланади. Шу сабабли, медиация асосида ҳал этиш мумкин бўлган низоларни судья медиация тартибида кўришга юбормасдан суд муҳокамасида кўришга мажбур бўлмоқда. Бундан ташқари, қонунчиликда низоларни ҳал қилишда медиациядан фойдаланишни рағбатлантирувчи механизмлар назарда тутилмаган. Хусусан, даъво баҳоси юқори бўлмаган низолар юзасидан профессионал медиаторнинг фаолиятига ҳақ давлат томонидан қопланиши ёки қонунчиликда оқилона белгиланишига оид қоидалар жорий этилмаган. Таъкидлаш лозимки, юқоридаги ҳолатларнинг барчаси низоларнинг медиация тартибида эмас, балки суд тартибида ҳал этилишига сабаб бўлмоқда. Бу эса судларда иш кўриш ҳажмининг ошишига олиб келмоқда. Шу сабабли, низоларни ҳал этишда медиациянинг доимий қўлланилишини қўллаб-қувватлаш бўйича ислоҳотларни давом эттириш талаб этилади. 126 Суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятида рақамлаштириш Ривожланган хорижий давлатлар қонунчилиги таҳлил қилинганда, низоларни ҳал қилишда медиацияни мажбурий қўллашга оид ҳуқуқий механизмлар мавжудлиги аниқланди. Хусусан, АҚШнинг Миссури, Миннисота ва Флорида штатларида, Канаданинг Онтарио провинциясида ва Италияда мажбурий медиация ишни судда кўришнинг босқичи сифатида белгиланган. АҚШнинг Аляска, Аризо