Роль банков как основного институционального инвестора в деятельности фондовых бирж

Аннотация

лантириш улкан аҳамият касб этди.1 Шунингдек, бу даврда бозор инфратузилмасининг муҳим институтла- In the introductory part of the article the author con- ридан ҳисобланган мазкур соҳанинг ҳуқуқий асослари siders concept and essence of the contract of insurance of шакллантирилди ва уни такомиллаштириш жараёни enterprise risk. In the basic part of the article questions of validity of давом этмоқда. insurance of enterprise risk are considered. Молиявий бозор, шу жумладан фонд бозори In the conclusion the author comes to opinion about иқтисодиётнинг бошқа қисмлари билан мустаҳкам division of the periods of validity of insurance of enterprise алоқада бўлганлиги туфайли ундаги салбий ҳолатлар risk. бутун иқтисодиётга таъсир қилади ва ҳатто унинг инқирозига ҳам олиб келиш мумкин. Фонд бозорлари- да амалга оширилаётган жараёнлар иқтисодиётнинг ҳақиқий ҳолатига тўғридан-тўғри таъсир қилади. Кўпгина ривожланаётган мамлакатларда бу ҳолнинг акси ҳам кузатилади. Яъни, иқтисодиётдаги ўзгаришлар, унинг ривожланиши, турғунлиги ёки инқирозга учраши фонд бозоридаги жараёнларга таъсир қилмасдан қолмайди. Институционал инвесторлар, яъни қимматли қоғозлар билан операциялар амалга оширувчи турли кўринишдаги молия-кредит институтлари (тижорат ва инвестиция банклари, суғурта жамиятлари, пенсия жамғармалари ва бошқалар). Уларнинг кўпчилиги тур- ли инвесторларнинг (юридик ва жисмоний шахслар- нинг) воситаларини бирлаштиради ва уларни қайта инвестициялаш учун даромад келтирувчи қимматли қоғозларни қидиради. Улар акцияларнинг назорат па- кетини қўлга киритиш ёки таваккалчиликдан қочиш мақсадида ўз капиталларини хўжаликнинг турли соҳаларига киритишга интилишади. Тижорат банкла- рига қўйилган аҳоли воситаларининг сезиларли дара- жадаги қисми миллионлаб инсонлар фойдаланадиган уларнинг ишонч-бўлимларида тўпланади. Бу восита- ларнинг лозим даражада сақланишини таъминлаш, банкротликка йўл қўймаслик мақсадида давлат қимматли қоғозлар бозорида институционал инвестор- ларнинг фаолиятини тартибга солади. Таъкидлаш жоизки, айнан банкларнинг фонд бозо- ридаги иштирокига қараб англосаксон ва романо- герман ҳуқуқ тизимлари фарқланади. Англосаксон ҳуқуқ тизимидаги мамлакатларда акциядорлик капита- ли кўп сонли шахслар кўлида бўлганлиги сабабли, банкларнинг фонд бозоридаги иштироки нисбатан паст 1 Ўзбекистн Республикаси Президентининг Ўзбекистон мустақиллигининг 16 йиллигига бағишланган қўшма мажли- сидаги маъузаси . 2007 йил 30 август. wwwюpress-service.uz 36 2008 №1 ♦ ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА КОРПОРАТИВ ҲУҚУҚ ♦ CORPORATE LAW ♦ КОРПОРАТИВНОЕ ПРАВО бўлади. Романо-герман ҳуқуқ тизимидаги давлатларда инвестор сифатида қимматли қоғозлар бозорида му- эса, шу жумладан бизда ҳам, акциядорлик капитали носабатга киришиши мумкин. Шу билан бирга тижорат тор доирадаги акциядорлар қўлида тўпланганлиги са- банклари фонд бозори умумий инфратузилмасининг бабли фонд бозорида банкларнинг роли анча юқори бир қисми ҳисобланади. Шу жиҳатдан уларнинг бўлади1. Мисол тариқасида келтирадиган бўлсак, бир- аҳамияти юксак бўлиб, қимматли қоғозлар бозорининг гина 2008 йилнинг февраль ойида "Тошкент" РФБда деярли ҳар бир иштирокчиси банк хизматидан холи бўлиб ўтган савдоларнинг 42,3 фоизи, яъни 4 қолмасдан, ўзининг пул воситалари, шу жумладан млрд.сўмлик битимлар банклар ҳиссасига тўғри кел- қимматли қоғозларга сарфлайдиган маблағларини ган. Бунда шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, тузилган банкларда очиладиган ҳисоб рақамлари орқали амал- битимларнинг барчаси фақат банкларнинг акциялари- га оширади.3 га тегишли бўлган. Бундан ташқари, мазкур муддатда- Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, сўнгги йилларда ги энг йирик битим ҳам 2008 йил 13 февралда икки- фонд бозори банкларнинг фаолияти ривожланишида ламчи бозорда тузилган бўлиб, унда "Ипотека- катта аҳамиятга эга бўлмоқда. Бу ҳолни бугун нафақат банк"нинг 2,7 млн.дона акциялари 2,8 млрд.сўмга со- республикамизда, балки бошқа МДҲ мамлакатларида тилган. Бу сўнгги вақтларда банклар фаолиятининг ҳам кузатиш мумкин. Рақамларга мурожаат этадиган барқарор молиявий кўрсаткичларга эга бўлаётганлиги бўлсак, 2002-2004-йилларда қўпгина МДҲ мамлакат- билан изоҳланади. Кўриб чиқилаётган даврда "Тош- ларининг банк активлари нафақат турғун ҳолатни кент" РФБнинг расмий биржа листингига яна бир банк - сақлаб қола олди, баъзи давлатларда балки ўсишга "Микрокредитбанк"нинг киритилиши ҳам буни яна бир ҳам эришди. Масалан, бу кўрсаткич АҚШ доллари бор исботлаб турибди2. Шу сабабли биз мазкур ифодасида Россия Федерацияси деярли 2 баробар, тадқиқот доирасида институционал инвестор сифати- Қозоғистонда 2,8 баробар, Украинада эса 2,1 баробар- да банкларнинг мамлакатимиз фонд бозоридаги ни ташкил этди4. аҳамияти ва ўрнини аниқлаш, унинг ҳуқуқий асослари- Кўпгина банкларнинг фонд бозоридаги дастлабки ни таҳлил этиш ҳамда такомиллаштириш юзасидан иштироки эмитент сифатида бўлиб, улар ўзларининг таклифлар ишлаб чиқиш вазифасини ўз олдимизга қимматли қоғозлар – акциялари ёки облигацияларини қўйдик. оммавий