PROKURATURA ORGANLARINING QONUNIYLIKNI TA’MINLASHDAGI O’RNI VA AHAMIYATI

Аннотация

В данной научной статье с научно-теоретической точки зрения анализируются роль, задачи и правовые основы деятельности органов прокуратуры в обеспечении законности. Органы прокуратуры занимают особое место в обеспечении верховенства закона, защите прав и свобод граждан. В статье раскрывается сущность прокурорского надзора, его значение в деятельности государственных органов, а также его роль в предупреждении правонарушений. Ключевые слова: Прокуратура, Законность, Прокурорский надзор, Правовое государство, Государственные органы, Правонарушение, Верховенство закона. Annotation. This scientific article examines, from a theoretical perspective, the role, functions, and legal foundations of prosecutorial bodies in ensuring legality. Prosecutorial authorities occupy a special place in upholding the rule of law and protecting the rights and freedoms of citizens. The article highlights the essence of prosecutorial supervision, its significance in the activities of state bodies, as well as its role in the prevention of legal violations. Keywords: Prosecutor’s office (prosecutorial authorities), Legality, Prosecutorial supervision, Rule-of-law state (legal state), State bodies, Legal violation (offence), Rule of law. Prokuratura organlari davlat boshqaruvi tizimining muhim institutlaridan biri bo‘lib, qonuniylikni ta’minlashning asosiy mexanizmlaridan hisoblanadi. Huquqiy davlat tamoyillariga ko‘ra, barcha davlat organlari, mansabdor shaxslar va fuqarolar qonunlar oldida teng bo‘lishi lozim, qonunlar esa bevosita va bir xilda bajarilishi zarur. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 15‑moddasida Konstitutsiyaning oliy kuchga ega ekanligi va yagona huquqiy makon asosini tashkil etishi belgilangan, bu esa qonun ustuvorligining mustahkam poydevorini yaratadi. Prokuratura tizimi yuqoridagi prinsiplarni amalga oshirishda strategik ahamiyatga ega bo‘lib, qonunlar ijrosi ustidan nazoratni olib boradi va fuqarolarning huquq hamda erkinliklarini himoya qiladi. U O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 143‑moddasiga muvofiq, qonunlarning to‘g‘ri va bir xilda bajarilishini bosh prokuror va unga bo‘ysunuvchi prokurorlar tomonidan amalga oshiriladigan nazorat orqali ta’minlashga mas’uldir. [1] 582 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 Shuning uchun prokuratura faoliyati davlat va jamiyat hayotida qonuniylikni mustahkamlash, qonun hujjatlarining ijrosi ustidan samarali nazoratni tashkil etish va inson huquqlarini himoya qilishda markaziy rol o‘ynaydi. Prokuratura faoliyati nafaqat jinoyatlarni aniqlashga qaratilgan bo‘lib, balki qonuniylikni mustahkamlash va huquqbuzarliklarning oldini olish bo‘yicha kompleks yondashuvni talab qiladi. Prokuratura organlarining huquqiy maqomi O‘zbekiston Konstitutsiyasi hamda “Prokuratura to‘g‘risida”gi qonun asosida belgilanadi. Konstitutsiyaning 143‑moddasida prokuratura tizimi qonunlarning to‘g‘ri va bir xilda ijro etilishini nazorat qilish vakolatiga ega ekanligi aniq ko‘rsatib o‘tilgan. Bu nazorat turi davlat boshqaruvi organlari, ichki ishlar organlari, sudlar va boshqa idoralar faoliyatiga ham taalluqlidir. “Prokuratura to‘g‘risida”gi qonunning 2‑moddasida prokuraturaning asosiy vazifalari sifatida qonun ustuvorligini ta’minlash, qonuniylikni mustahkamlash, fuqarolarning huquq va erkinliklarini, jamiyat va davlatning qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilish, shuningdek huquqbuzarliklarning oldini olish va profilaktika qilish belgilangan. [2] Prokuror nazorati — bu davlat nomidan maxsus vakolatga ega prokurorlar tomonidan qonuniylikni ta’minlashga qaratilgan faoliyatdir. Nazorat doirasiga quyidagilar kiradi: qonunchilik hujjatlari ijrosi ustidan umumiy nazorat, jinoyatchilikni oldini olish, sud tizimida qonunlarning to‘g‘ri qo‘llanishi, hamda shaxslar jabrdiydalari huquqlarining himoyasi. Shuningdek, prokurorlar davlat organlari va mansabdor shaxslarning faoliyatida qonunga zid holatlarni aniqlash va bartaraf etish bo‘yicha choralar ko‘radi, jinoyat ishlari bo‘yicha tergov ishlarini nazorat qiladi hamda sud jarayonlarida davlat ayblovini qo‘llab‑quvvatlash orqali adolatli sudlovni ta’minlashga yordam beradi. [3] Prokuratura organlari qonuniylikni ta’minlashda nafaqat nazorat organi sifatida, balki qonun ustuvorligini mustahkamlovchi institut sifatida ajralib turadi. Ular jamiyatda huquqiy tartibni saqlash, davlat manfaatlarini himoya qilish va fuqaro huquqlarini himoya qilish orqali huquqiy davlat barpo etish jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Misol uchun, O‘zbekiston prokuraturasi tomonidan oxirgi yillarda qonuniylikni ta’minlash bo‘yicha yuz minglab prokuror hujjatlari qo‘llanilgan, korrupsiya va boshqa huquqbuzarlik holatlarini aniqlash bo‘yicha sezilarli ishlar amalga oshirilganligi e’lon qilingan. Bu prokuratura organlarining davlat va jamiyat hayotida qonuniy tartibni saqlash bo‘yicha faol rolini ko‘rsatadi.[4] Zamonaviy davrda prokuratura faoliyatining samaradorligini oshirish uchun bir qator yangi yondashuvlar tatbiq etilishi lozim. Jumladan