СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ УГОЛОВНО-ПРАВОВЫХ АСПЕКТОВ ОТВЕТСТВЕННОСТИ ЗА НАРУШЕНИЕ ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА О ГОСУДАРСТВЕННЫХ ЗАКУПКАХ

Аннотация

This article develops recommendations regarding the history of the concept of public procurement, its definition, and issues of liability for violating public procurement legislation. The article puts forward scientific recommendations for establishing specific liability for violations of public procurement legislation in the Criminal Code of the Republic of Uzbekistan. Keywords: public procurement, government contracts, accountability, administrative liability, corruption, tender, legislation. Ўзбекистон Республикасининг “Давлат харидлари тўғрисида”ги Қонуни 2021 йил 22 апрелда Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан имзоланиши давлат харидлари соҳасидаги давлатнинг молиявий-иқтисодий барқарорлигига таҳдид солувчи коррупциявий жиноятларга чек қўйишга ҳуқуқий асос бўлди. Хусусан, давлат харидлари соҳасидаги қонунбузилиши ҳолатларини олдини олишнинг мантиқий давоми сифатида Ўзбекистон Респуюликаси Президентининг 2023 йил 11 сентябрдаги «Ўзбекистон — 2030» стратегияси тўғрисида 158-сонли Фармони ҳам ҳуқуқий замин бўлди. Мазкур фармонда Давлат харидлари тўғрисидаги қонунчилик ҳужжатлари талабларини бузиш ҳолатларини 2 баробарга камайтиришга эришиш, давлат 562 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 харидларини тўғридан-тўғри шартнома тузиш орқали амалга оширишда маблағларни талон-торож қилиш ҳолатлари, товар ва хизматларнинг нархи бозор қийматидан ошиб кетишининг олдини олиш бўйича жамоатчилик назоратини тўлақонли жорий қилиш, 100 фоиз норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг «коррупциядан холи қонунчилик» тамойили асосида ишлаб чиқилишини таъминлаш” вазифалари белгиланган. Мамлакатимизда давлат харидлари билан боғлиқ муносабатлар Ўзбекистон Республикаси “Давлат харидлари тўғрисида”ги Қонуни ва бошқа қонун ҳужжатлари асосида тартибга солинади. Мазкур қонунга мувофиқ, давлат хариди дейилганда товарларни (ишларни, хизматларни) давлат буюртмачилари томонидан пулли асосда олиш жараёни тушунилади. Шунингдек, давлат харидларининг асосий принциплари қуйидагилардан иборат: -давлат буюртмачисининг касбий маҳорати; -асосланганлик; -молиявий маблағлардан фойдаланишнинг оқилоналиги, тежамкорлиги ва самарадорлиги; -очиқлик ва шаффофлик; -тортишув ва холислик; -мутаносиблик; -давлат харидлари тизимининг ягоналиги ва яхлитлиги; -коррупцияга йўл қўймаслик. Давлат харидларининг асосий принциплари давлат харидлари жараёнининг барча босқичларида қўлланилиши керак1. Ўзбекистонда кейинги йилларда амалга оширилаётган ислоҳотлар натижасида давлат харидлари тизими рақамлаштирилиб, “Давлат харидлари тўғрисида”ги Қонун қабул қилинган, ягона электрон платформа ишга туширилган. Бироқ статистик таҳлиллар шуни кўрсатмоқдаки, ҳуқуқий механизмлар такомиллаштирилгани билан ҳуқуқбузарликлар сону-санига камаймаган, балки айрим йилларда ўсиш тенденцияси кузатилган. Хусусан, Коррупцияга қарши курашиш агентлиги ва Молия вазирлиги очиқ маълумотларига кўра, 2018–2020 йилларда 600 млрд сўмдан зиёд маблағ чекловдан ортиқ ёки ноқонуний тарзда қисмларга бўлиб олинган. 2021–2023 йилларда эса 176 млрд сўмлик асосланмаган ва ортиқча харидлар амалга оширилгани аниқланган. 2024 йилнинг ўзида 1334 та маъмурий ҳуқуқбузарлик қайд этилган, 2025 йилнинг биринчи ярмида эса 791 та жиноий иш очилган. Бу рақамлар тизимдаги коррупция хавфининг юқорилигини ва жиноий-ҳуқуқий жавобгарлик механизмларини қайта кўриб чиқиш зарурлигини яққол кўрсатади. Мавзунинг долзарблиги шундаки, амалдаги Жиноят кодекси давлат харидларига оид ҳуқуқбузарликларни алоҳида модда сифатида қамраб олмайди. Натижада мансабдор шахсларнинг қасддан ёки эҳтиётсизлик орқали содир этган ҳаракатларини тўғри квалификация қилишда қийинчиликлар туғилади. Ҳуқуқни қўллаш амалиётида бир хил ҳаракат турли судлар томонидан турлича баҳоланиши, жавобгарликнинг бир хил белгиланмагани тизимдаги ноаниқликни кучайтирмоқда. 1 Ўзбекистон Республикаси “Давлат харидлари тўғрисида”ги Қонунининг 5-моддаси 563 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 Шу билан бирга, давлат харидлари жараёнларидаги ҳуқуқбузарликлар мамлакатнинг инвестицион жозибадорлигига салбий таъсир кўрсатади, тадбиркорлик субъектлари учун тенг имкониятни чеклайди ва рақобат муҳитини издан чиқаради. Шунинг учун тадқиқотнинг мақсади — давлат харидлари соҳасидаги ҳуқуқбузарликларнинг ҳуқуқий табиатини чуқур ўрганиш, амалдаги нормаларни таҳлил қилиш ва уларни такомиллаштириш бўйича амалий таклифлар ишлаб чиқишдан иборат. Давлат харидлари давлатнинг иқтисодий фаолиятини амалга оширишда асосий механизмлардан бири ҳисобланади. Унинг назарий асослари давлатнинг иқтисодий бошқарув функцияси, бозордаги рақобатни таъминлаш, аҳолига сифатли ва самарали давлат хизматларини етказиб бериш зарурати билан боғлиқ. Илмий адабиётларда давлат харидлари “public procurement” тушунчаси билан ифодаланиб, у давлат томонидан товар, хизмат ва ишлар учун маблағ ажратиш, тендерлар ўтказиш ва шартномалар тузиш жараёнларини ўз ичига олади. Давлат харидлари тарихига назар ташласак, қадимги Миср, Бобил ва Рим даврларига бориб тақалади. Рим империясида йўл