O'ZBEK VA INGLIZ MAQOLLARINING AHAMIYATI VA LINGVOMADANIY QIYMATI

Аннотация

Ushbu maqola o'zbek va ingliz maqollarining lingvistik va madaniy ahamiyatini qiyosiy tahlil qilishga bag'ishlangan. Tadqiqot maqollarning til tizimida tutgan o'rni, madaniy xotira saqlovchisi sifatidagi funksiyasi hamda milliy dunyoqarashni aks ettirishidagi roli masalalarini ko'rib chiqadi. Qiyosiy tahlil natijasida ikkala til maqollari umumbashariy qadriyatlarni ifodalashda o'xshashlik namoyish etishi bilan birga, o'ziga xos madaniy-tarixiy kontekst va qiymat tizimlarini aks ettirishda farqlanishi aniqlandi. Kalit so'zlar: maqollar, lingvomadaniy tadqiqotlar, o'zbek maqollari, ingliz maqollari, xalq donoligi, madaniy qadriyatlar, qiyosiy tilshunoslik, paremiologiya. Kirish. Maqollar har qanday tilning eng qadimiy va eng boy qatlamlaridan birini tashkil etib, xalq tajribasining umumlashtirilgan ifodasini, avlodlar mobaynida yuzlab yillar davomida shakllangan madaniy xotirani o'zida mujassam etadi. Paremiologiya – maqollarni ilmiy o'rganuvchi fan sohasi sifatida XX asrda shakllangan bo'lsa-da, maqollarning ahamiyatiga bo'lgan qiziqish insoniyat madaniyati tarixi bilan bir qatorda rivojlangan. Maqollar oddiy til birliklari emas, balki muayyan madaniyatning jahon qarashi, qiymat yo'nalishlari, ijtimoiy tuzilmasi va tarixiy tajribasini aks ettiruvchi murakkab lingvomadaniy konstruksiyalardir. Zamonaviy lingvistikada maqollar kognitiv mexanizmlar, madaniy prototiplar va kommunikativ strategiyalar sifatida o'rganilmoqda, ularning tilning semantik tuzilishidagi o'rni va pragmatik funksiyalari chuqur tadqiq etilmoqda. O'zbek va ingliz maqollarining qiyosiy tahlili ayniqsa qiziqarli ko'rinadi, chunki bu ikki til turli til oilalariga mansub bo'lib, butunlay farqli tarixiy rivojlanish yo'llarini bosib o'tgan, ammo ularning maqollar tizimida umumbashariy qadriyatlarning umumiyligini ham, madaniy o'ziga xoslikning farqlarini ham kuzatish mumkin. Asosiy qism. Maqollarning lingvomadaniy tadqiqoti uchun zamonaviy metodologiya bir necha asosiy yondashuvlarni o'z ichiga oladi. Strukturaviy-semantik tahlil maqollarning formal xususiyatlari, sintaktik tuzilishi va semantik mazmunini o'rganadi, ularning ichki mantiqiy bog'lanishi va til tizimidagi o'rnini aniqlashga qaratilgan. Kognitiv-lingvistik yondashuv maqollarni konseptual metaforalar va mentalitet modellarini aks ettiruvchi til birliklari sifatida ko'rib chiqadi, Lakoff va Jonsonning metaforik tafakkur nazariyasiga asoslanadi. Madaniyatshunoslik yondashuvi maqollarni madaniy matnlar sifatida tahlil qiladi, ularning ijtimoiy funksiyalarini, axloqiy ta'limot uzatish mexanizmlarini va milliy identifiklikni shakllantirish rolini tadqiq etadi. Qiyosiy paremiologiya turli tillardagi maqollarning umumiy va o'ziga xos xususiyatlarini, universal kognitiv sxemalar va madaniyatga bog'liq o'ziga xosliklarni aniqlashga qaratilgan. 113 Dekabr, 2025-Yil O'zbek maqollari tadqiqoti sovetlar davri va mustaqillik yillarida faol rivojlangan, xususan G'.O'.Shomaqsudov, Sh.Shorahmedov, Q.Sodiqov kabi tadqiqotchilar o'zbek xalq og'zaki ijodining bu sohasiga katta hissa qo'shganlar. O'zbek maqollari tadqiqotlarida ularning madaniy-tarixiy ildizlari, islom madaniyati va sharq donoligining ta'siri, qishloq xo'jalik hayoti va ko'chmanchi an'analarining aks etishi keng yoritilgan. Ingliz maqollari tadqiqoti G'arbiy Yevropa filologik an'analarida uzoq tarixga ega bo'lib, o'rta asrlardan buyon maqollar yig'ib, tasnif qilish ishlari olib borilgan, zamonaviy davrda esa lingvistik va antropologik tadqiqotlar keng ko'lamda amalga oshirilmoqda. Ingliz maqollari tizimining shakllanishida anglo-sakson, norman-frantsuz, lotin va keyinchalik global ta'sirlar o'z izini qoldirgan, bu esa ko'p qatlamli va boy maqollar tizimining vujudga kelishiga olib kelgan. Qiyosiy tadqiqotlar ko'rsatadiki, maqollar universal insoniy tajribani aks ettirishda o'xshash bo'lsa-da, har bir madaniyat o'z tarixiy sharoitlari, ijtimoiy tuzilmalari va qiymat tizimlari asosida o'ziga xos maqollar fondini shakllantiradi. O'zbek va ingliz maqollarining lingvomadaniy tahlili ularning til tizimidagi o'rni va madaniy funksiyalarida ham o'xshashlik, ham farqlar mavjudligini ko'rsatadi. Ikkala til maqollari ham qisqa, esda qoladigan shakl, ritm va ohang xususiyatlariga ega bo'lib, bu ularning og'zaki an'anada yengil eslab qolishi va avloddan-avlodga uzatilishini ta'minlaydi. O'zbek maqollarida ko'pincha redif, sajʻ, alliteratsiya kabi poetik vositalar qo'llaniladi, masalan "Yaxshi bilan yursang, yetarsan murodga, yomon bilan yursang, qolarsan uyatga" maqolida tovush takrorlari va parallel tuzilma kuzatiladi. Ingliz maqollarida ham "A friend in need is a friend indeed" kabi ritmik tuzilmalar va qofiyali shakllar mavjud bo'lib, bu ularning xotirda saqlanishini osonlashtiradi. Strukturaviy jihatdan ikkala tildagi maqollar ko'pincha qarama-qarshi tushunchalarni solishtirish, metaforik o'xshatishlar, shart-natija munosabatlarini ifodalash kabi umumiy mantiqiy sxemalardan foydalanadi. Madaniy mazmun nuqtai nazaridan o'zbek maqollari ijtimoiy uyg'