KORXONANING ASOSIY VOSITALARI VA ULARDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGI

Аннотация

Ushbu ilmiy maqolada korxonaning asosiy vositalar samaradorligini ifodalovchi ko’rsatkichlar hamda korxonada ishlab chiqrish texnologiyasining asosiy vositalari tadqiq qilib aniqlangan. Kalit so’zlar: vositalar, rentabellig, sof foyda, mahsulot, korxona mahsuldorlik, fond, daromad, mablag’. Annotation. In this scientific article, the indicators representing the efficiency of the enterprise's main assets and the main means of production technology in the enterprise are determined by research. Key words: tools, profitability, net profit, product, enterprise productivity, fund, income, funds. Kirish. Asosiy vositalardan foydalanish va ularning samaradorligiga berish moliyaviy taxlilning zarur shartlaridan biri hisoblanadi. Bozor munosabatlari sharoitida korxonalarning asosiy vositalar bilan yetarli darajada ta’minlanganligini o’rganish bilan bir qatorda ularning samaradorlik ko’rsatkichlarini o’rganish asosiy o’rinda tur Chunki, asosiy vositalar bilan yetarli darajada ta’minlangan bo’ls lekin ulardan samarali foydalanilmasa, u holda korxona samarador pasayib ketadi. Asosiy vositalarning samaradorlik kursatkichlari korxona xo’jalik faoliyatiga baho berishning muhim ko’rsatkichlaridan biri sifatida olinadi. Adabiyotlar tahlili va metodologiya Korxonaning asosiy vositalari va ulardan foydalanish samaradorligi tadqiqot mavzusi bo’yicha bir qator tadqiqotchi olimlar ilmiy ishlar olib borishgan. Bu boradagi ilmiy ishlar Tuychiyev N.J., Alimov R.X., Axmedov I., Ploxtiy K. va boshqalarning asarlarida chop qilingan. Vatanimiz olimlari bilan bir qatorda xorijlik tadqiqotchi olimlar ishlarida, teriladi. Sharp U., Aleksandr G., Beyli Dj., Asaul A.N., Smeonova N.Ye. va boshqalarning ishlarida tadqiq etilgan va muhim ilmiy-amaliy xulosalar shakllantirilgan. Tadqiqotning asosiy metodologiyasi quyidagilardan tashkil topgan, ya’ni asosiy vositalardan (Av) foydalanish samaradorligi darajasidan umuman ishlab chiqarish samaradorligi kelib chiqadi. Asosiy vositalardan qanchalik ko’p foydalansa, shunchalik ko’p mahsulot chiqariladi, uning tannarxi arzonlashadi, mehnat samaradorligi, foyda va rentabellik yuqori bo’ladi. Natijalar va muhokama. Asosiy vositalardan foydalanish samaradorligyni ifodalov ko’rsatkichlarga: Av mahsuldorligi, Av daromadliligi, Av rentabelligi, mashina va uskunalar quvvatlaridan foydalanish koeffisiyenti kiradi. 5 4 9 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Asosiy vositalar samaradorligini ifodalovchi ko’rsatkichlar Ko’rsatkichlar nomi Nimani ifodalashi (mazmuni) Anikdanish formulasi 1.Av. Av. O’rtacha qiymatiga nisbatan SF*100/Av , o’r Rentabelligi 2.Av. Av. o’rtacha qiymatiga necha foiz Daromad D*100/Av Daromadliligi to’g’ri kelishini ko’rsatadi 1 so’m Av. o’rtacha qiymatiga qancha Z.Av. miqdorda natijaviy ko’rsatkichning (sotilgan Natijaviyligi Q/Av mahsulot, tovar mahsuloti, tovar oboroti va (fond qaytimi) h.k.) to’g’ri kelishini ifodalaydi 1. Av. rentabelligi asosiy vositalarning 1 so’miga to’g’ri keladigan foyda summasini ifodalaydi. U sof foydaning asosiy vositalar o’rtacha yillik qiymatiga nisbati bilan quyidagicha aniqlanadi: Raf = SF*100/Av , o’r bunda: Raf – asosiy vositalar rentabelligi; SF – sof foyda. 2.Asosiy vositalar daromadliligi Av.d = D*100/Av 3. Asosiy vositalar natijaviyligi (fond qaytimi). Asosiy vositalar mahsuldorligi tahlil o’ilinayotgan davrda (odatda, bir yilda) ishlab chiqarilgan (sotilgan) mahsulotning Av o’rtacha yillik ^iymatiga nisbati shaklida quyidagi formula orqali topiladi: Av.d.=D*100/Av , o’r Bunda: Avm – asosiy vositalar mahsuldorligi; M – tahlil qilingan davrda ishlab chiqarilgan (sotilgan) mahsulot hajmi; Av – asosiy vositalar o’rtacha yillik qiymati. o’r Bozor munosabatlari sharoitida sotilgan mahsulot hajmi xo’jalik faoliyatini to’la hajmda aks ettiradi. Foyda va rentabellik kabi korxonaning moliyaviy holatini ifodalovchi ko’rsatkichlar ham ushbu ko’rsatkichlarga bevosita bog’liqdir. Shuning uchun Av. Mahsuldorligini ishlab chiqarilgan mahsulot bo’yicha emas sotilgan mahsulot hajmi bo’yicha aniqlash to’g’ri bo’ladi. Buning uchun quyidagi formula tavsiya etiladi: Avm=S/Av bunda: S-sotilgan mahsulot hajmi. o’r Asosiy vositalarning daromadliligi ko’rsatkichining o’zgarishi ham huddi shunday tendensiyani takrorlaydi 2024 yilda uning qiymati 152% bo’lsa, keyingi yilda bo’lsa, keyingi yilda 149 %gacha, 2025 yilga kelib esa 128% gacha tushib qolgan.. Tahlil davrining birinchi va oxirgi yili o’rtasidagi «aprining oirinchi Ye ko’rsatkichning farqi - 24 punkt bo’lgan. Bunga sabab daromadning o’sish sur’ati bilan asosiy vositalar qiymatining o’sish sur’ati o’rtasida keskin farq mavjud, Bu holatni ijobiy deb baholab bo’lmaydi. Fond qaytimi ko’rsatkichinig o’zgarishi tahlil davrining boshi va oxirida - 0.58 ni tashkil etadi. Bu ko’rsatkich dastlabki ikki yilda 0,12 punktga keskin ortib 3,83 yetgan 2024 yilda esa 3,13 ga tushib qolgan. 5 5 0 International scientific journal ISSN: 2181