O‘ZBEKISTON MINTAQALARIDA ISHLAB CHIQARISH CHIQINDILARINING IQTISODIYGA TA’SIRI

Аннотация

This article examines the impact of industrial, household, and agricultural waste produced in Uzbekistan on the economy. The study analyzes the volume of waste, the level of its processing, and the contribution of waste to economic efficiency. Based on statistical data, the ecological and economic consequences of waste are assessed, and the prospects for utilizing waste as an economic resource are highlighted. Keywords: waste, economy, recycling, ecology, sustainable development, resource turnover. Аннотация. В данной статье рассматривается влияние промышленных, бытовых и сельскохозяйственных отходов, производимых в Узбекистане, на экономику. В исследовании проанализированы объем отходов, уровень их переработки и вклад отходов в экономическую эффективность. На основе статистических данных были оценены экологические и экономические последствия отходов и освещены перспективы использования отходов в качестве экономического ресурса. Ключевые слова: отходы, экономика, переработка, экология, устойчивое развитие, круговорот ресурсов. Kirish (Introduction) So‘nggi yillarda O‘zbekistonda iqtisodiy o‘sish bilan bir qatorda ishlab chiqarish hajmining kengayishi natijasida chiqindilar miqdori sezilarli darajada ortmoqda. Chiqindilar masalasi faqat ekologik emas, balki iqtisodiy muammo sifatida ham e’tiborga olinmoqda. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, chiqindilarni to‘g‘ri boshqarish va qayta ishlash iqtisodiyotga qo‘shimcha qiymat yaratadi, energiya tejalishini ta’minlaydi va yangi ish o‘rinlarini yaratadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 1-apreldagi “Chiqindilar bilan ishlash tizimini tubdan takomillashtirish to‘g‘risida”gi qarori chiqindilarni iqtisodiyotning yangi tarmog‘i sifatida shakllantirish zarurligini belgilab berdi. Ushbu maqolada mamlakatda ishlab chiqarilayotgan chiqindilarning turlari, ularning iqtisodiyotga ijobiy va salbiy ta’siri, qayta ishlash imkoniyatlari hamda bu jarayonlarning iqtisodiy natijalari tahlil qilinadi. Metodologiya (Methods) Tadqiqotda quyidagi metodlar qo‘llanildi: 5 3 4 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ  Statistik tahlil: 2018–2024-yillar davomida Davlat statistika qo‘mitasi, Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qo‘mitasi, hamda “Maxsustrans” ma’lumotlari asosida chiqindilar hajmi va qayta ishlash darajasi o‘rganildi.  Taqqoslash usuli: O‘zbekiston tajribasi Rossiya, Turkiya va Janubiy Koreya chiqindi boshqaruvi modeli bilan solishtirildi.  Iqtisodiy baholash: chiqindilardan olinadigan ikkilamchi xomashyo, energiya tejalishi va iqtisodiy samara ko‘rsatkichlari hisoblandi.  Ekspert so‘rovi: chiqindilarni boshqarish sohasida faoliyat yurituvchi 15 ta korxona vakillari bilan so‘rov o‘tkazildi. Ma’lumotlar Microsoft Excel va SPSS dasturlarida qayta ishlanib, diagramma va grafiklar orqali tahlil qilindi. Natijalar (Results) O‘zbekistonda 2024-yilda umumiy chiqindilar hajmi 98,3 million tonnani tashkil etgan, shundan: sanoat chiqindilari – 76%, maishiy chiqindilar – 18%, qishloq xo‘jaligi chiqindilari – 6% ulushiga to‘g’ri keladi. Bu chiqindilarning atigi 32 foizi qayta ishlangan. Qolgan qismi poligonlarda to‘planib, iqtisodiyot uchun yo‘qotilgan resurs sifatida qolmoqda. 2024-yilda 5,6 ming tonna plastmassa, 11 ming tonna metall, 47 ming tonna qog‘oz chiqindilari qayta ishlanib, 215 mlrd so‘mlik mahsulot ishlab chiqarilgan, chiqindilardan biogaz olish loyihalari 7 ta viloyatda yo‘lga qo‘yilgan, bu yiliga 32 mln kVt/soat energiya ishlab chiqish imkonini bermoqda, chiqindi boshqaruvi tizimi 2024-yilda 8 mingta yangi ish o‘rni yaratgan. Muhokama (Discussion) O‘zbekiston sharoitida chiqindilardan samarali foydalanish imkoniyatlari hali to‘liq ishga solinmagan. Ayrim hududlarda chiqindi qayta ishlash korxonalari mavjud bo‘lsa-da, ularning ishlab chiqarish quvvati mamlakat miqyosidagi umumiy chiqindilar hajmini kamaytirishga yetarli emas. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan davlatlarda chiqindilar iqtisodiy resurs sifatida qaraladi. Masalan, Germaniya va Yaponiya tajribasida chiqindilarning 60–80 foizi qayta ishlanadi, bu esa iqtisodiyotga katta daromad olib keladi. O‘zbekistonda esa bu ko‘rsatkich 30 foiz atrofida bo‘lib, bu sohada texnologik modernizatsiya, sarmoya jalb etish va aholi ekologik madaniyatini oshirish zarurligini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, “yashil iqtisodiyot” konsepsiyasini joriy etish orqali chiqindilardan energiya, o‘g‘it, qurilish materiali kabi foydali mahsulotlar ishlab chiqarish imkoniyatlari kengaymoqda. O‘zbekistonda chiqindilar iqtisodiyotiga ta’sirni ikki yo‘nalishda baholash mumkin: Salbiy yo‘nalish: chiqindilarni to‘planishi ekologik ifloslanish, sog‘liq muammolari va iqtisodiy yo‘qotishlarga sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa, Toshkent viloyati, Farg‘ona vodiysi va Qashqadaryo hududlarida chiqindi poligonlarining to‘lib ketishi iqtisodiy xavf tug‘dirmoqda. Chiqindilar, ayniqsa sanoat va maishiy chiqindilar, tuproq, suv va havoni i