РОЛЬ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ В ПРЕДОТВРАЩЕНИИ И ЛИКВИДATSIИ ТЕНЕВОЙ ЭКОНОМИКИ В СФЕРЕ УСЛУГ

Аннотация

Mazkur tadqiqot ishida xizmat ko‘rsatish sohasida yashirin iqtisodiyotni oldini olish va uni bartaraf etishda zamonaviy axborot texnologiyalari asosida raqamlashtirilgan (inson omiliga bog‘liq bo‘lmagan) nazorat mexanizmlarining ahamiyati, uning iqtisodiy samaradorligi va takomillashtirish yo‘nalishlariga e’tibor qaratilgan. Muallif tomonidan Samarqand viloyatidagi xizmat ko‘rsatish sohasidagi tadbirkorlik sub’ektlari misolida raqamlashtirilgan (avtokameral) tizimi orqali yashirin iqtisodiyotni bartaraf etilishi mexanizmining iqtisodiy samaradorligini ko‘rib chiqib, uning takomillashtirish yuzasidan o‘z ilmiy-amaliy taklif va xulosalarini bayon etgan. Kalit so‘zlar: yashirin iqtisodiyot, raqamli iqtisodiyot, xizmat ko‘rsatish sohasi, avtokameral, nazorat mexanizmi. РОЛЬ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ В ПРЕДОТВРАЩЕНИИ И ЛИКВИДATSIИ ТЕНЕВОЙ ЭКОНОМИКИ В СФЕРЕ УСЛУГ Аннотaция. В данном исследовании рассматривается значение цифровых (не зависящих от человеческого фактора) контрольных механизмов, основанных на современных информaционных технологиях, в предотвращении и устранении теневой экономики в сфере услуг, а также их экономическая эффективность и направления совершенствования. Автор на примере субъектов предпринимательства в сфере услуг Самаркандской области анализирует экономическую эффективность механизма устранения теневой экономики посредством цифровизированной (автокамеральной) системы и излагает свои научно-практические предложения и выводы по его совершенствованию. Ключевые слова: теневая экономика, цифровая экономика, сфера услуг, автокамерал, контрольный механизм. THE ROLE OF THE DIGITAL ECONOMY IN PREVENTING AND ELIMINATING THE SHADOW ECONOMY IN THE SERVICE SECTOR Annotation. This study examines the importance of digital (non–human-dependent) control mechanisms based on modern information technologies in preventing and eliminating the shadow economy in the service sector, as well as their economic efficiency and directions for improvement. The author analyzes the economic efficiency of the mechanism for eliminating the shadow economy through a digital (auto‑cameral) system using the example of service-sector business entities in the Samarkand region, and presents scientific-practical proposals and conclusions for its improvement. Keywords: shadow economy, digital economy, service sector, auto‑cameral, controlmechanism. 5 1 1 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Xalqaro miqiyosda bugungi kunning eng global iqtisodiy muammolaridan biri bu yashirin iqtisodiyot masalasidir. Yashirin iqtisodiyot mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanish darajasiga qarab, u yoki bu darajada barcha mamlakatlarda mavjud. Xalqaro miqiyosda ham mamlakatimizda ham ushbu iqtisodiy-ijtimoiy muammoni oldini olish va bartaraf etish bo‘yicha qat’iy choralar belgilanishiga qaramasdan, mamlakatimizda yashirin iqtisodiyot ko‘lami yuqoriligacha qolmoqda. Dunyo iqtisodchi olimlari tomonidan mamlakatda yalpi ichki mahsulot (YaIM)ga nisbatan yashirin iqtisodiyot hajmi 40-50 foizni tashkil etishi, bu “xavfli bo‘sag‘a” hisoblanishi va bu bo‘sag‘adan o‘tgan mamlakatlar iqtisodiyoti og‘ir ahvolga tushgan iqtisodiyot deb xulosaga kelingan1. Yashirin iqtisodiyot muammosi o‘tgan asrning 70-yillaridan boshlab ilmiy tadqiq qilinishi boshlangan bo‘lsa, bugungi kunga kelib, tadqiqotchi olimlar tomonidan mazkur muammoni oldini olish va bartaraf etishning eng samarali usuli bu iqtisodiyotni raqamlashtirish degan ilmiy to‘xtamga kelingan. Raqamli iqtisodiyot-bu zamonaviy axborot texnologiyalari (internet tizimi, onlayn xizmatlar, elektron to‘lovlar va boshqa)dan foydalanilgan holda iqtisodiy munosabatlarni amalga oshirish tizimidir. Iqtisodiyotda raqamli iqtisodiyotni keng joriy etilishi, iqtisodiy jarayonda shaffoflikni oshirib, inson omilini qisqartirilishiga olib kelib, korrupsiya va yashirin iqtisodiyotni oldini olishga xizmat qiladi. Xizmatlar ko‘rsatish tarmoqlarining o‘ziga xos asosiy xususiyatlaridan biri ushbu tarmoqda to‘lovlar naqd pul ko‘rinishda amalga oshirish ehtimoli yuqoriligidadir. Bu esa mazkur tarmoqda yashirin iqtisodiyot ko‘lamini keng yoyilishiga zamin yaratadi. 2024 yilda Mamlakatimizda birinchi bor yashirin iqtisodiyot hajmini statistik baholash amalga oshirildi. Bunga muvofiq 2023 yilda mamlakatimizda yashirin iqtisodiyot hajmi 100,0 trln so‘mga yaqinlashganligi uning 80 foizi xizmatlar sohasiga ulushiga to‘g‘ri kelishi aniqlandi2. Tadqiqotimizning xizmatlar sohasidagi yashirin iqtisodiyot mavzusiga qaratishimizning asosiy sabablaridan biri ham shundandir. Davlat soliq idoralarida shaffoflikni ta’minlash, korrupsiya va yashirin iqtisodiyotni oldini olish va bartaraf etish borasida oxirgi 5 yilda tegishli idoralar ma’lumotlar bazasini integratsiyalash orqali keng ko‘lamli raqamlashtirish tadbirlari amalga oshirilmoqda. Soliq hisobotlarini, elektron-hisob fakturalarni to‘liq elektron ko‘rinishga o‘tkazilganligi, onlayn kassa nazorat mashinalarin