TURIZM VA XIZMATLAR SEKTORINING HUDUDIY IQTISODIYOTDAGI O’RNI VA RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI (Samarqand viloyati misolida)

Аннотация

Mazkur maqolada Samarqand viloyati iqtisodiyotining tarkibiy qismlaridan biri bo‘lgan turizm va xizmatlar sektorining hozirgi holati, iqtisodiy o‘sishdagi o‘rni hamda istiqboldagi rivojlanish yo‘nalishlari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida so‘nggi yillarda turizm infratuzilmasida yuz bergan ijobiy o‘zgarishlar, xorijiy investitsiyalar oqimi, bandlik darajasi hamda xizmatlar hajmidagi o‘sish dinamikasi o‘rganildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, Samarqand viloyatida turizm iqtisodiy o‘sishning drayver sohasiga aylangan bo‘lib, hudud yalpi mahsulotining chorak qismiga yaqinini ta’minlamoqda. Shu bilan birga, tadqiqotda mavjud muammolar aniqlanib, ularni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqildi. Kalit so‘zlar: turizm, xizmatlar sohasi, hududiy iqtisodiyot, investitsiya, Samarqand viloyati, raqamli turizm, barqaror rivojlanish. Globalizatsiya sharoitida turizm sohasi ko‘plab davlatlar uchun iqtisodiy o‘sishning asosiy omili va strategik ahamiyatga ega soha sifatida namoyon bo‘lmoqda. Xizmatlar sektorining, ayniqsa turizmning rivojlanishi, yalpi ichki mahsulot hajmining oshishiga, yangi ish o‘rinlarining yaratilishiga, infratuzilmaning modernizatsiyasiga va mintaqaviy iqtisodiyotda diversifikatsiyaning ta’minlanishiga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning 2022-yil 28-yanvardagi PF- 60-sonli Farmonida turizmni iqtisodiy o‘sish drayveriga aylantirish, hududlarda turizm klasterlarini shakllantirish hamda xizmatlar tarmog‘ini kengaytirish asosiy vazifalar sifatida belgilab berilgan. Samarqand viloyati O‘zbekiston Respublikasida tarixiy-madaniy merosi, transport-logistik imkoniyatlari va zamonaviy infratuzilmasi bilan ajralib turadi. Ushbu hudud har yili 3 milliondan ortiq sayyohni qabul qilmoqda va bu ko‘rsatkich barqaror o‘sish tendensiyasini namoyon qilmoqda. Viloyatda 480 dan ortiq turizm subyektlari, 340 mehmonxona va 70 dan ziyod gidlik xizmatlarini ko‘rsatuvchi tashkilotlar faoliyat yuritmoqda. Bu esa mintaqaning xizmatlar sohasini mamlakat miqyosida yetakchi o‘ringa olib chiqmoqda. Shu sababli Samarqand viloyatida turizmning iqtisodiy rolini ilmiy asosda o‘rganish, mavjud muammolarni aniqlash va istiqboldagi rivojlanish yo‘nalishlarini ishlabchiqish dolzarb masala hisoblanadi. 5 0 6 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, u turizmni hududiy iqtisodiyotga integratsiyalash mexanizmlarini chuqur tahlil qiladi, samarali boshqaruv modelini taklif etadi va turizmni raqamlashtirish yo‘nalishlarini o‘rganadi. Mazkur maqolada statistik tahlillar, davlat dasturlari, xalqaro tajribalar hamda hududiy iqtisodiy ma’lumotlar asosida kompleks yondashuv amalga oshirilgan. So‘nggi yillarda O‘zbekiston hukumati tomonidan qabul qilingan qator hujjatlar, xususan Prezidentning “Turizm sohasini kompleks rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori (PQ– 5611, 2024-yil 15-mart) hamda “Hududiy iqtisodiyotda xizmatlar sektorining ulushini oshirish to‘g‘risida”gi farmoni bu sohaning davlat siyosati darajasidagi ustuvorligini tasdiqlaydi. Ushbu hujjatlar asosida 2024-yilda turizm va xizmatlar sohasida 1,2 million yangi ish o‘rinlari yaratilgan, ulardan 65 ming nafari Samarqand viloyatiga to‘g‘ri keladi. Shuningdek, Samarqand viloyatida “Eternal Samarkand” va “Silk Road Samarkand” kabi yirik infratuzilma loyihalarining ishga tushirilishi hudud iqtisodiyotining modernizatsiyasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Bu loyihalar turizm xizmatlari hajmini 2020–2024-yillar oralig‘ida 2,3 barobarga oshirgan. Natijada viloyatning yalpi hududiy mahsulotida xizmatlar sektorining ulushi 41 foizga yetgan. Ushbu ko‘rsatkichlar mintaqaviy iqtisodiyotda turizmning innovatsion rivojlanishi naqadar dolzarb yo‘nalish ekanini ko‘rsatadi. Tadqiqotning maqsadi — Samarqand viloyatida turizm va xizmatlar sektorining hududiy iqtisodiyotdagi o‘rnini aniqlash, ularning o‘sish dinamikasini tahlil qilish hamda istiqboldagi rivojlanish yo‘nalishlarini belgilashdan iborat. Tadqiqot metodologiyasi sifatida tizimli tahlil, iqtisodiy-statistik, SWOT va korrelyatsion tahlil usullari qo‘llanildi. Ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi, Samarqand viloyati hokimligi, Turizm qo‘mitasi va UNWTO ma’lumotlariga asoslandi. Shuningdek, tadqiqot davomida 2019–2024-yillar oralig‘ida olingan hududiy iqtisodiy ko‘rsatkichlar tahlil qilindi. Bu yondashuv mintaqada turizmning iqtisodiy o‘sishga ta’sirini aniq ko‘rsatish imkonini beradi. Korrelyatsion tahlil natijalariga ko‘ra, xorijiy sayyohlar soni va xizmatlar hajmi o‘rtasida 0,94 darajadagi yuqori ijobiy bog‘liqlik mavjudligi aniqlandi. Bu esa turizmning hududiy yalpi mahsulotga bevosita ta’sirini tasdiqlaydi. Tadqiqotda xalqaro tajriba — Janubiy Koreya, Turkiya va Italiya kabi mamlakatlarning hududiy turizm siyosati bilan taqqoslab o‘rganildi. Natijada Samarqand viloyati uchun moslashtirilgan innovats