MINTAQALARDA TABIIY RESURSLARDAN OQILONA FOYDALANISH VA EKOLOGIK MUVOZANAT MASALALARI

Аннотация

Natural resources are among the key pillars of regional economies. Their rational and sustainable use ensures the preservation of ecological balance, the improvement of social welfare, and the long-term development of the national economy. This article analyzes the pressing issues of natural resource utilization in a regional context, including the rapid depletion of raw materials, overexploitation, environmental degradation, and uneven distribution among regions. The paper also proposes strategies for rational resource management, strengthening ecological sustainability, and improving regional policy mechanisms. Keywords: natural resources, ecological balance, regional development, resource management, sustainability, water resources, energy resources. Kirish. Tabiiy resurslar har qanday mamlakat iqtisodiy salohiyatining asosiy tarkibiy qismidir. Ular energetika, sanoat, qishloq xo‘jaligi, transport, turizm va xizmat ko‘rsatish sohalarida bevosita ishlab chiqarish omili sifatida namoyon bo‘ladi. Shu bilan birga, resurslardan noto‘g‘ri foydalanish ekologik tizimlarga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, biologik xilma-xillikni kamaytiradi va ijtimoiy-iqtisodiy tafovutlarni chuqurlashtiradi. Masalan, O‘zbekistonda suv resurslariga nisbatan bosim yildan-yilga ortib bormoqda. 5 0 2 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ba’zi viloyatlar — masalan, Sirdaryo, Xorazm yoki Qoraqalpog‘iston Respublikasida suv tanqisligi natijasida yer unumdorligi pasaymoqda, shu bilan birga, suvga boy Farg‘ona vodiysi yoki Toshkent viloyatida intensiv qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish kuzatilmoqda. Bu holat mintaqalar o‘rtasida iqtisodiy nomutanosiblikni keltirib chiqarmoqda. Global miqyosda ham tabiiy resurslardan haddan tashqari foydalanish iqlim o‘zgarishiga, ekologik izlarning kengayishiga va resurslarning tugash xavfiga olib kelmoqda. Shuning uchun resurslardan oqilona foydalanish nafaqat milliy, balki butunjahon miqyosida dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Asosiy qism. Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish deganda, ularni hozirgi ehtiyojlar uchun ishlatar ekanmiz, kelajak avlodlarning ham bu resurslardan foydalanish imkoniyatlarini saqlab qolish tushuniladi. Bu barqaror rivojlanish konsepsiyasining asosiy tamoyillaridan biridir. Mintaqaviy darajada bu jarayon turlicha kechadi, chunki har bir hududning tabiiy sharoiti, iqlimi, yer-suv resurslari, sanoat salohiyati va demografik ko‘rsatkichlari o‘ziga xosdir. O‘zbekiston hududlari tabiiy resurslarga nisbatan notekis taqsimlangan. Masalan, Navoiy va Buxoro viloyatlarida mineral xomashyolar, gaz va neft konlari ko‘p bo‘lsa, Farg‘ona vodiysi, Andijon va Namangan viloyatlarida qishloq xo‘jaligiga yaroqli yerlar ustunlik qiladi. Tog‘li hududlar — Surxondaryo va Qashqadaryo esa geotermal va quyosh energiyasi resurslariga boy. Shu bois, har bir mintaqada resurslardan foydalanish siyosati mahalliy sharoitga mos tarzda ishlab chiqilishi zarur. Ammo resurslardan foydalanishda muammolar ham kam emas. Birinchidan, tabiiy resurslarning tez tugashi — xomashyo qazib olish sur’atlarining yuqoriligi natijasida ayrim konlar qisqa muddatda o‘z salohiyatini yo‘qotmoqda. Ikkinchidan, ekologik degradatsiya — tuproq eroziyasi, sho‘rlanish, suv ifloslanishi va o‘rmonlarning kamayishi ko‘plab hududlarda kuzatilmoqda. Uchinchi muammo — resurslarning hududlararo notekis taqsimlanishi natijasida ayrim viloyatlar tez rivojlanar, boshqalari esa orqada qolmoqda. Bundan tashqari, texnologik va infratuzilma yetishmovchiligi ham jiddiy to‘siqdir. Ko‘plab mintaqalarda resurslarni qayta ishlash korxonalari yo‘q yoki eskirgan, natijada xomashyo tayyor mahsulotga aylantirilmay eksport qilinmoqda. Bu esa mintaqa iqtisodiyotida qo‘shimcha qiymat zanjirining shakllanishiga to‘sqinlik qiladi. Oqilona foydalanish strategiyalarining eng muhim yo‘nalishlaridan biri — texnologik yangilanishdir. Energiya va suv tejamkor texnologiyalarni joriy etish, chiqindilarni qayta ishlash, “yashil iqtisodiyot” tamoyillarini amalga oshirish ekologik barqarorlikni ta’minlaydi. Misol uchun, O‘zbekistonda so‘nggi yillarda quyosh va shamol elektr stansiyalari qurilishi bu borada muhim qadamdir. 2025-yilga kelib, qayta tiklanuvchi energiya manbalarining ulushi umumiy ishlab chiqarishda 15 foizdan oshishi rejalashtirilgan. Shuningdek, ekologik monitoring tizimlarini raqamlashtirish va zamonaviy nazorat vositalarini qo‘llash resurslardan foydalanishning samaradorligini oshiradi. Masalan, dron va sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari orqali suv resurslari harakati, o‘rmonlarning kamayishi yoki yer degradatsiyasi jarayonlarini onlayn kuzatish imkoniyati mavjud. Mintaqaviy siyosat ham bu jarayonda muhim ahamiyatga ega. Resurslardan oqilona foydalanish faqat texnik chora-tadbirlar bilan emas, balki iqtisodiy rag‘batlar va qonunchilik mexanizmlari orqali ham qo‘llab- quvvatlanishi lozim. 5 0 3 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH»