OʻZBEKISTONDA KO‘CHMAS MULK BOZORINING INFRATUZILMASINI RIVOJLANTIRISH MASALALARI

Аннотация

Maqolada ko‘chmas mulk bozori infratuzilmasi tushunchasi, uning asosiy tarkibiy qismlari va iqtisodiyotdagi samaradorlikka ta’siri tahlil qilingan. Infratuzilma elementlari sifatida kadastr tizimi, moliya institutlari, sug‘urta tashkilotlari, ko‘chmas mulk agentliklari va axborot platformalarining iqtisodiy mexanizmlardagi o‘rni o‘rganilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan infratuzilma ko‘chmas mulk bozorida investitsion muhitni yaxshilaydi, bitimlar shaffofligini oshiradi hamda iqtisodiy o‘sishni tezlashtiradi. Kalit so‘zlar: ko‘chmas mulk bozori, infratuzilma, iqtisodiy samaradorlik, investitsiya, kadastr tizimi, ipoteka, raqamli platformalar. Kirish (Introduction). Ko‘chmas mulk bozori iqtisodiy tizimning muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib, uning infratuzilmasi butun tizimning barqaror ishlashini ta’minlaydi. Infratuzilma – bu moliyaviy, huquqiy, axborot va tashkiliy institutlarning o‘zaro bog‘liq tizimidir. U ko‘chmas mulk ob’ektlarini qurish, baholash, ro‘yxatdan o‘tkazish, moliyalashtirish va bitimlarni amalga oshirish jarayonlarini qo‘llab-quvvatlaydi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston iqtisodiyotida ko‘chmas mulk bozorining o‘sish sur’atlari sezilarli darajada oshdi. Bu, bir tomondan, davlat tomonidan ipoteka kreditlash dasturlarining kengaytirilishi, ikkinchi tomondan esa shaharsozlik siyosatining faollashuvi bilan izohlanadi. Shu nuqtai nazardan, bozor infratuzilmasining iqtisodiy samaradorligini baholash masalasi dolzarb ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot metodologiyasi (Methods). Tadqiqot quyidagi ilmiy yondashuvlar asosida olib borildi: 1. Tizimli tahlil – infratuzilmaning ko‘chmas mulk bozoridagi tarkibiy qismlarini aniqlash va ularning o‘zaro bog‘liqligini baholash. 2. Statistik tahlil – O‘zbekiston Milliy statistika qo‘mitasi va Markaziy bank ma’lumotlari asosida infratuzilma rivojlanishining asosiy ko‘rsatkichlari o‘rganildi. 3. Qiyosiy tahlil – Rossiya, Qozog‘iston va Turkiya tajribalari bilan solishtirma tahlil o‘tkazildi. 4. Ekspert so‘rovi – iqtisodchi-mutaxassislar va qurilish sohasidagi ekspertlar fikrlari asosida infratuzilmaning iqtisodiy ta’siri baholandi. 5. Ko‘rsatkichlar tizimi – infratuzilma samaradorligini o‘lchash uchun ko‘rsatkichlar (RII – Real Estate Infrastructure Index) ishlab chiqildi. Tadqiqot davri sifatida 2015–2025-yillar oralig‘idagi statistik ma’lumotlardan foydalanildi. Natijalar (Results). O‘zbekiston ko‘chmas mulk bozorining infratuzilmasi quyidagi elementlardan iborat:  Huquqiy tizim: Yer kodeksi, Kadastr agentligi va Notariat tizimi. 3 7 7 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ  Moliya sektori: ipoteka kreditlari, bank kafolatlari, sug‘urta tizimi.  Axborot tizimi: “E-kadastr”, “Yagona oyna” platformalari, onlayn agentliklar.  Qurilish infratuzilmasi: loyiha, pudrat, nazorat va ekspertiza tizimlari. Bu elementlarning o‘zaro muvofiqlashuvi iqtisodiy samaradorlikni oshiradi. Tadqiqot davomida iqtisodiy samaradorlikni baholash uchun quyidagi ko‘rsatkichlar tahlil qilindi: Ko‘rsatkich 2015-yil 2020-yil 2024-yil O‘sish (%) Ipoteka kreditlari hajmi (trln so‘m) 3.5 12.8 26.4 +654 Qurilish investitsiyalari ulushi (%) 8.4 10.7 12.1 +44 Yangi turar-joy maydoni (mln m²) 10.3 18.5 24.7 +140 Bitimlarning raqamli ro‘yxatdan o‘tishi (%) 12 48 76 +533 Ushbu ma’lumotlar infratuzilmaning rivojlanishi iqtisodiy samaradorlikni bevosita oshirayotganini ko‘rsatadi. Rivojlangan infratuzilma bitimlarning tezligi va ishonchliligini oshiradi. Ipoteka mexanizmlarining rivojlanishi natijasida banklarning kredit portfeli barqarorlashdi. 2024-yilda ipoteka kreditlarining qaytarilishi 95% darajasiga yetgan, bu esa moliyaviy risklarning kamayishini bildiradi. Infratuzilmaning rivojlanishi yangi ish o‘rinlari yaratadi, uy-joy bilan ta’minlanganlikni oshiradi va aholining turmush darajasini yaxshilaydi. 2015–2024-yillar davomida qurilish sohasi 200 mingdan ortiq yangi ish o‘rni yaratgan. Muhokama (Discussion). O‘zbekiston sharoitida ko‘chmas mulk bozorining infratuzilmasi hali to‘liq shakllanmagan bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda sezilarli ijobiy o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Biroq, tahlillar quyidagi muammolarni ko‘rsatadi:  Ma’lumotlarning yagona bazasi hali to‘liq integratsiyalashmagan.  Sug‘urta tizimining ko‘lamlari past, risklarni boshqarish mexanizmlari zaif.  Hududlar bo‘yicha infratuzilma rivojlanishida tafovutlar mavjud.  Qurilish va moliya sektorlari o‘rtasidagi koordinatsiya sust. Takliflar: 1. Kadastr tizimini raqamlashtirishni yakunlash – mulk huquqlari bo‘yicha onlayn reyestrni to‘liq ishga tushirish. 2. Sug‘urta infratuzilmasini kengaytirish – ko‘chmas mulk bitimlari uchun majburiy sug‘urtani joriy etish. 3. Axborot tizimlari integratsiyasi – “E-kadastr”, “Davlat notariati” va “Ipoteka” bazalarini yagona platformaga birlashtirish. 4. Investitsion jozibadorlikni oshirish – infratuzilma loyihalarini xususiy sektor bilan hamkorlikda amalga oshirish (PPP modeli). Xulosa (Conclu