KO‘CHMAS MULKNI BAHOLASH SOHASIDA XALQARO TAJRIBANI TADBIQ ETISH MUAMMOLARI

Аннотация

This article examines the study and implementation of international experience in the development of real estate valuation systems, as well as the challenges and prospects of its application in Uzbekistan. Special attention is given to international valuation standards (IVS, EVS), their core principles, and the issues of harmonizing them with national legislation and local practices. Keywords: real estate, valuation, international standards, IVS, cadastre, economic sustainability, valuer, methodology, asset value. Kirish (Introduction). Ko‘chmas mulkni baholash – bu mulkning bozor qiymatini aniqlash jarayoni bo‘lib, iqtisodiy faoliyatda muhim o‘rin egallaydi. Baholash natijasi investitsion qarorlar, soliq siyosati, ipoteka, sug‘urta, hamda davlat aktivlarini boshqarishda asosiy manba hisoblanadi. Jahon miqyosida ushbu sohada xalqaro standartlar – International Valuation Standards (IVS), European Valuation Standards (EVS) va Royal Institution of Chartered Surveyors (RICS) tamoyillari keng qo‘llaniladi. O‘zbekiston Respublikasida ham mustaqillikdan so‘ng baholash faoliyati qonuniy asosga ega bo‘ldi. Biroq xalqaro standartlarni to‘liq joriy etish jarayonida bir qator muammolar saqlanib qolmoqda. Xususan:  metodologik tafovutlar;  malakali baholovchilar yetishmasligi; 3 5 4 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ  axborot bazalarining to‘liq emasligi;  huquqiy normativlar o‘rtasidagi nomuvofiqliklar. Shu bois, ushbu maqolada xalqaro baholash tajribalarini o‘rganish va ularni O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish yo‘llari tahlil qilinadi. Metodologiya (Methods). Tadqiqot quyidagi metodlarga asoslangan: 1. Qiyosiy tahlil (comparative analysis): Xalqaro baholash standartlari (IVS, EVS, RICS) bilan O‘zbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni va amaldagi normativ hujjatlari solishtirildi. 2. Ekspert so‘rovi: 20 nafar tajribali baholovchi mutaxassislar o‘rtasida so‘rov o‘tkazilib, xalqaro tajribani qo‘llashdagi amaliy to‘siqlar aniqlangan. 3. Statistik tahlil: Davlat aktivlarini boshqarish agentligi, Davlat soliq qo‘mitasi va Xalqaro baholash kengashi (IVSC) ma’lumotlari asosida baholash amaliyotidagi o‘zgarishlar tahlil qilindi. 4. Normativ-huquqiy tahlil: O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlardagi baholash faoliyatini tartibga soluvchi me’yoriy hujjatlar o‘rganildi. Natijalar (Results). Xalqaro baholash standartlari (IVS)ning asosiy maqsadi – baholash amaliyotini yagona tamoyillar asosida olib borishdir. Ular quyidagi prinsiplarni o‘z ichiga oladi:  Shaffoflik va izchillik;  Mustaqillik va obyektivlik;  Bozor tamoyillari asosida baholash;  Axborot manbalarining ishonchliligi. Bu tamoyillar global investitsion muhitda yagona baholash yondashuvini yaratishga xizmat qiladi. So‘rov natijalariga ko‘ra, mahalliy baholovchilarning 60% xalqaro standartlardan xabardor, biroq ularni amaliyotda to‘liq qo‘llay olmaydi. Asosiy muammolar:  Axborot bazalarining yetishmasligi (45%);  Huquqiy moslik muammolari (30%);  Kadrlar malakasi pastligi (15%);  Texnologik infratuzilmaning sustligi (10%). O‘zbekistonning milliy standartlari ko‘p jihatdan IVS ga o‘xshash bo‘lsa-da, ayrim muhim farqlar mavjud: Asosiy yo‘nalish IVS talabi O‘zbekiston amaliyoti Bozor qiymati Bozor ishtirokchilari Davlat kadastri ma’lumotlari asosida aniqlash asosida Mustaqillik Baholovchi to‘liq mustaqil Buyurtmachi bilan bog‘liqlik holatlari bor Audit va tekshiruv Majburiy mustaqil audit Qisman yoki umuman mavjud emas 3 5 5 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Rivojlangan davlatlarda GIS, Big Data, Machine Learning yordamida baholash tizimlari avtomatlashtirilgan. O‘zbekistonda esa baholash jarayonining 80% qo‘lda bajariladi, bu esa inson omiliga bog‘liqlikni oshiradi. Tahlil va muhokama (Discussion). Baholash tizimiga xalqaro tajribani tatbiq etish bir necha darajada to‘siqlarga duch kelmoqda: 1. Institutsional muammolar. Baholovchi tashkilotlar faoliyati bir necha davlat organlari tomonidan nazorat qilinadi, ammo yagona markazlashgan tizim mavjud emas. Xalqaro tajribada esa, IVSC yoki RICS kabi mustaqil institutlar baholashni sertifikatlaydi. 2. Malaka va ta’lim masalalari. O‘zbekistonda baholovchi kasbi uchun maxsus magistratura dasturlari cheklangan. Xalqaro amaliyotda esa RICS yoki ASA kabi tashkilotlar tomonidan akkreditatsiya talab qilinadi. 3. Huquqiy asoslarning mosligi. Baholash jarayonini tartibga soluvchi qonunlar milliy iqtisodiy tizimga moslashtirilgan, ammo xalqaro investorlarga yetarli darajada tanish emas. Shu sababli xorijiy sarmoyadorlar baholash natijalariga ishonchsizlik bildiradi. 4. Axborot va bozor ma’lumotlari. Rivojlangan davlatlarda ko‘chmas mulk narxlari, ijara stavkalari va bitimlar ochiq bazalarda mavjud. O‘zbekistonda esa bunday ma’lumotlar cheklangan yoki yopiq. Natijada, baholovchilar real bozor narxiga