XIZMAT KО‘RSATISH KORXONALARIDA IQTISODIY SAMARADORLIKNI OSHIRISHNING NAZARIY ASOSLARI

Аннотация

This paper examines in detail the criteria and indicators for assessing the economic performance of service sector enterprises. It examines the service sector as an important component of the economy and analyzes the methodological approaches, financial, and relative indicators used to determine enterprise performance. It also presents key indicators, such as service volume, costs, profit, profitability, labor productivity, resource efficiency, and calculation methods. Keywords: service sector, service sector enterprises, economic efficiency, assessment criteria, performance indicators, profitability, profit, service costs, labor productivity, resource efficiency, financial indicators, competitiveness, innovative development, service quality, market demand, management effectiveness, economic analysis, enterprise performance assessment. 4 0 2 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Xizmat kо‘rsatish korxonasining iqtisodiy samaradorligiga ta’sir etuvchi omillarni bilish bilan bir qatorda, bu kо‘rsatkichni о‘lchash va tahlil qilish muhimdir. Har qanday jarayonning iqtisodiy samaradorligini aniqlash uchun ushbu jarayonni bajarish xarajatlarini aniqlay olish muhimdir. Shuni hisobga olish kerakki, past xarajatlarning о‘zi xayoliy yuqori samaradorlikni kо‘rsatishi mumkin, chunki kо‘plab mutaxassislarning fikriga kо‘ra, ular korxonaning uzoq muddatli raqobatdosh ustunligi hisoblanmaydi. Korxonaning iqtisodiy samaradorligini batafsil baholash uchun rentabellik, aktivlar rentabelligi va kapital sig‘imi, moddiy va materiallarning rentabelligi, mahsuldorlik, kapital aylanmasi va boshqalar kо‘rsatkichlari tizimidan foydalanish mumkin. Bu kо‘rsatkichlar korxona ishlab chiqarishining qanchalik samarali ekanligini baholash va samaradorlikni oshirish zahiralarini aniqlash imkonini beradi. Xizmat kо‘rsatish korxonalari faoliyatini muvaffaqiyatli boshqarish ularning shakllanish xususiyatlaridan kelib chiqqan holda ijtimoiy-iqtisodiy samaradorlikni oshirish yо‘nalishlari, mezonlari va kompleks baholash kо‘rsatkichlarini tizimlashtirish hamda alohida belgilari bо‘yicha guruhlab, tasniflashni zarurat etadi. Bu esa xizmat kо‘rsatish jarayonida iqtisodiy resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish bо‘yicha xulosa va tavsiyalar ishlab chiqish, xizmat kо‘rsatish jarayonini optimalligini ta’minlash asosida uning miqdor va sifat kо‘rsatkichlarining real va potensial imkoniyatlaridan samarali foydalanishga shart-sharoit yaratadi. Samaradorlik tushunchasi, ehtimol, iqtisodiy nazariya va amaliyotda eng muhim hisoblanadi. Har bir tadbirkor samarali boshqaruvga juda qiziqadi. Shuning uchun bu hodisaning mohiyatini tushunish juda muhimdir. Bu yanada muhimroq, chunki har qanday resursdan foydalanishni о‘rganish ulardan foydalanish samaradorligi kо‘rsatkichlarini hisobga olishni nazarda tutadi. Boshqacha qilib aytadigan bо‘lsak, har qanday faoliyatni tavsiflashda nafaqat ushbu faoliyatning natijasi nima ekanligini, balki unga qanday erishilganligini ham bilish muhim bо‘lib, buning uchun qanday resurslar ishlatilgan va ular qanchalik samarali ekanligi nazarda tutiladi. Shu sababli, umumiy ma’noda samaradorlik natija va ushbu natijani keltirib chiqargan xarajatlar yoki resurslar о‘rtasidagi nisbatdir. Natijalarni har xil usullarda xarajatlar bilan solishtirish mumkin: mantiqiy (masalan, faoliyat samaradorligini aniqlashda); farq sifatida, natijadan xarajatlar ayirilsa (masalan, foyda natija – daromad va uni olish xarajatlari о‘rtasidagi farq sifatida aniqlanadi. Tejamkorlik samaradorlikning mutlaq kо‘rsatkichidir, chunki ular standart (resurs) va xarajatlarning haqiqiy darajasi о‘rtasidagi farq sifatida aniqlanadi). Bunday kо‘rsatkichlar mutlaq deyiladi. Agar kо‘rsatkichlar xarajatlar va natijalar о‘rtasidagi bog‘liqlik sifatida belgilansa (masalan, mehnat unumdorligi mehnat natijalari va mehnat xarajatlari о‘rtasidagi bog‘liqlik va boshqalar), ular nisbiy deyiladi. Nisbiy kо‘rsatkichlar tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri va teskari bо‘lishi mumkin. 4 0 3 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri kо‘rsatkichlar qaytim kо‘rsatkichlari deb ataladi. Ushbu kо‘rsatkichlar xarajatlar birligidan qancha natija birligi “olib tashlangan” yoki xarajatlarning “natija-qaytim” nima degan savollarga javob berish uchun mо‘ljallangan. Teskari kо‘rsatkichlar sig‘im kо‘rsatkichlari hisoblanadi. Ushbu kо‘rsatkichlar natija birligini olish uchun qancha xarajatlar birligi kerak yoki natijaning “xarajat sig‘imi” nima degan savollarga javob berish uchun mо‘ljallangan. Xizmat kо‘rsatish korxonasi iqtisodiy kо‘rsatkichlarining samarali, harakatlantiruvchi roli kо‘p jihatdan ularni hisoblash metodologiyasi va muayyan samaradorlikni aniqlash mezonlari bilan belgilanadi. Mezon xizmatlar jarayonining samaradorligini oshirish bо‘yicha uning mohiyatini va asosiy vazifalarini aniqlaydi.