YASHIL IQTISODIYOT SHAROITIDA QURILISH TARMOG‘INING TRANSFORMATSIYASI

Аннотация

This article analyzes the transformation processes and directions of change in the construction sector within the framework of the green economy concept, as well as the interrelation between environmental and economic factors. Using Uzbekistan as an example, the paper highlights current issues related to ensuring environmental sustainability in construction, implementing energy-efficient technologies, and studying international experience. Keywords: green economy, sustainable development, construction sector, environmental efficiency, green technologies, carbon footprint, energy efficiency. Kirish. Bugungi kunda insoniyat duch kelayotgan eng muhim muammolardan biri — bu iqlim o‘zgarishi va atrof-muhitning ifloslanishidir. 2 3 0 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Shu bois, jahon hamjamiyati iqtisodiy faoliyatni ekologik barqarorlik tamoyillari asosida qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘lmoda. Bu jarayon “yashil iqtisodiyot” deb ataluvchi yangi modelni shakllantirdi. Asosiy qism. Yashil iqtisodiyot — bu resurslardan samarali foydalanish, chiqindilarni kamaytirish, energiya tejamkor texnologiyalarni qo‘llash va iqtisodiy o‘sishni ekologik muvozanat bilan uyg‘unlashtirishga qaratilgan tizimdir. Qurilish tarmog‘i esa bu jarayonda asosiy transformatsiya markazlaridan biri bo‘lib, u iqtisodiyotning eng resurs talabchan va ekologik ta’siri kuchli sohalaridan sanaladi. Xalqaro energetika agentligi (IEA) ma’lumotlariga ko‘ra, qurilish sektori dunyo bo‘yicha uglerod chiqindilarining 39 foizigachani tashkil etadi. Shu sababli, yashil iqtisodiyot strategiyasida bu tarmoqni ekologik va texnologik jihatdan yangilash dolzarb ahamiyatga ega. Bugungi globallashuv va ilmiy-texnik taraqqiyot davrida iqtisodiy o‘sish bilan bir qatorda ekologik muammolar ham keskinlashib bormoqda. Iqlim o‘zgarishi, atmosfera ifloslanishi, tabiiy resurslarning kamayishi insoniyat oldiga yangi vazifalarni qo‘ymoqda. Shu sababli, so‘nggi yillarda jahon miqyosida iqtisodiy siyosatning muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida yashil iqtisodiyot konsepsiyasi shakllanmoqda. Yashil iqtisodiyot — bu resurslardan samarali foydalanish, chiqindilarni kamaytirish, ekologik xavfsizlikni ta’minlash va iqtisodiy o‘sishni atrof-muhitga zarar yetkazmagan holda davom ettirishga qaratilgan modeldir. Ushbu konsepsiyaning eng muhim amaliy yo‘nalishlaridan biri qurilish tarmog‘ining transformatsiyasidir.Qurilish sohasi inson faoliyatining eng resurs talabchan tarmoqlaridan biri bo‘lib, u tabiiy resurslarning katta qismini iste’mol qiladi va chiqindilar ishlab chiqarishda yetakchi o‘rinda turadi. Xalqaro energetika agentligi (IEA) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha binolarni qurish va ekspluatatsiya qilish jarayonlari global uglerod chiqindilarining qariyb 39 foizini tashkil etadi. Shu sababli, yashil iqtisodiyot sharoitida bu sohani tubdan o‘zgartirish, ya’ni ekologik, texnologik va boshqaruv jihatidan transformatsiya qilish zarurati tug‘ildi. Qurilishda resurs tejamkor texnologiyalarni joriy etish, chiqindilarni kamaytirish, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish, energiya tejamkor binolar barpo etish kabi yo‘nalishlar bu transformatsiyaning asosini tashkil etadi. Hozirgi davrda “yashil qurilish” yoki “green building” atamasi keng qo‘llanilmoqda. Bu atama ekologik toza, energiya samarador va inson salomatligi uchun qulay binolarni anglatadi. Yashil qurilish nafaqat tabiatni muhofaza qilishni, balki iqtisodiy jihatdan ham foyda keltirishni ko‘zda tutadi, chunki energiya va resurs sarfini kamaytirish uzoq muddatda xarajatlarni qisqartiradi. Jahon tajribasida bunday loyihalarni baholash uchun LEED (AQSh), BREEAM (Buyuk Britaniya), EDGE (Xalqaro moliya korporatsiyasi) kabi xalqaro standartlar ishlab chiqilgan. Ushbu tizimlar qurilish jarayonida energiya, suv, materiallar sarfini, chiqindilar hajmini, binoning ekologik samaradorligini baholaydi. Bugungi kunda ko‘plab davlatlar o‘z qurilish siyosatida ushbu sertifikat tizimlaridan foydalanmoqda. Yashil iqtisodiyot konsepsiyasi asosida qurilish tarmog‘ining transformatsiyasi bir necha yo‘nalishda amalga oshmoqda. Birinchidan, texnologik yangilanishlar muhim o‘rin tutadi. 3D- printerlar yordamida uy-joy qurilishi, aqlli binolar (“smart building”) tizimi, resurs sarfini avtomatik boshqarish texnologiyalari va energiya tejamkor qurilish materiallarining ishlab chiqarilishi buning yaqqol misolidir. 2 3 1 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ikkinchidan, energiya samaradorligini oshirishga alohida e’tibor berilmoqda. Masalan, quyosh panellari, shamol generatorlari, issiqlik izolyatsiyasi va tabiiy yoritish tizimlarining keng qo‘llanilishi natijasida “nol energiya binolari” konsepsiyasi shakllanmoqda. Bunday binolar o‘z ehtiyojini to‘liq qayta tiklanuvchi manbalar hisobiga qoplaydi. Uchinchidan, ekologik boshqaruv tizimlar