YASHIL IQTISODIYOT STRATEGIYASI DOIRASIDA QURILISHNING HOZIRGI HOLATI

Аннотация

The article analyzes the current state of construction within the framework of the green economy strategy. Green construction technologies such as energy efficiency, eco-friendly materials, sustainable design, and water conservation are discussed. Global and local trends, challenges, and prospects are analyzed, highlighting the opportunities for green construction development in Uzbekistan. Keywords: green economy, green construction, sustainable development, energy efficiency, eco-friendly materials. Kirish. Bugungi kunda barqaror rivojlanish, ekologik xavfsizlik va iqlim o‘zgarishlari masalalari global siyosat va iqtisodiy strategiyalarning markazida turibdi. Yashil iqtisodiyot (green economy) tushunchasi iqtisodiy o‘sish va rivojlanishni tabiat resurslarini tejagan holda, atrof-muhitga minimal ta’sir bilan amalga oshirishni maqsad qiladi. Qurilish sanoati esa energiya va resurs sarfi, chiqindilar hajmi bo‘yicha katta ekologik yukga ega bo‘lgani uchun, yashil iqtisodiyot strategiyasi doirasida ayniqsa e’tiborni talab etadi. Binolarni loyihalashtirishdan tortib foydalanish va ekspluatatsiya qilishgacha bo‘lgan jarayonlarda energiya, suv va xom-resurslar sarfi, chiqindilar hosil bo‘lishi kabi mahalliy va global muammolar mavjud. Shu bois, qurilishda “yashil” yondashuvlarni joriy etish nafaqat ekologik balki iqtisodiy manfaatlarni ham keltiradi. An’anaviy qurilish jarayonida quyidagi asosiy ekologik muammolar uchraydi: 2 2 6 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ  Qurilish materiallarini ishlab chiqarish (masalan, sement, g‘isht, metall konstruksiyalar) katta energiya va xom-resurs (qum, shag‘al, yog‘och, suv) sarfini talab qiladi.  Qurilish jarayonida va binolar foydalanishda energiya sarfi — isitish, sovutish, shamollatish tizimlari orqali — yuqori bo‘lishi mumkin.  Qurilish chiqindilari (qoldiq beton, metall, yog‘och, plastik) va binolar ekspluatatsiya qilinishidan keyin chiqindilarni boshqarish muammosi mavjud.  Binolar foydalanishda karbonat angidrid (CO₂) va boshqa issiqxona gazlari chiqishini tartibga solmaydi, bu global iqlim maqsadlariga mos kelmaydi. Shu sababli, qurilish sohasining yashil rivojlanishi — ya’ni energiya samaradorligi yuqori, resurslarni tejaydigan, chiqindilarni kamaytiradigan binolarni qurish muhim jihatga aylanmoqda. Yashil qurilish sohasida bir qator texnologiyalar va yondashuvlar bugungi kunda keng tarqalmoqda:  Energiya tejamkor binolar: Zamonaviy izolatsiya materiallari, energiya samarali isitish-sovutish tizimlari, quyosh panellari yoki boshqa qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish orqali energiya sarfini sezilarli darajada kamaytirish mumkin.  Qayta ishlangan va ekologik materiallar: Masalan, qayta ishlangan beton, recykl metall, yog‘och chiqindilaridan tayyorlangan materiallar. Bu tabiiy resurslarga bo‘lgan bosimni kamaytiradi.  Barqaror dizayn va loyihalash: Bino joylashuvi, tabiiy yorug‘likdan foydalanish, shamol va suv oqimi inobatga olingan dizayn orqali operatsiya xarajatlarini pasaytirish mumkin. Shuningdek, yong‘in xavfsizligi, salomatlik, ichki havo sifati ham ushbu yondashuvga kiradi.  Suv resurslarini tejash va boshqarish: Yomg‘ir suvi yig‘ish va undan foydalanish, suvni qayta ishlash tizimlari, suv iste’molini optimallashtirish qurilishda muhim omilga aylanmoqda. Bu yechimlar qurilish jarayonida ekologik izni kamaytirishga yordam beradi va binolarni uzoq muddatda iqtisodiy jihatdan ham samarali qiladi. Quyida jahon bo‘yicha yashil qurilish bilan bog‘liq statistik ma’lumotlar keltirilgan:  Jahon bozori: Green Building Market 2025-yilda taxminan USD 618.58 milliardga baholangan va 2034-gacha USD 1,374-milliardga yaqinlashishi prognoz qilinmoqda, CAGR (yillik o‘sish sur’ati) ~9.29 % bo‘ladi.  Shu bilan birga, materiallar bozorida: Green Building Materials Market (qayta ishlanadigan, ekologik materiallar) 2023-yilda ~ USD 422.27 milliard bo‘lgan va 2030-yilgacha USD 951.15 milliardga yetishi bashorat qilinmoqda (CAGR ~ 12.3 %)  Bir boshqa manba bo‘yicha, yashil binolar bozorining 2025-yilgi o‘lchami ~ USD 0.65 trillion (650 milliard) va 2030-yilga ~ USD 1.09 trillionga yetishi taxmin qilingan.  Yashil qurilish bozorining asosiy omillari: energiya samaradorligi, iqtisodiy tejash-foyda, ekologik qonunchilik va sertifikatlash (masalan, LEED, BREEAM) tizimlarining kengayishi.  Geografik jihatdan: Evropa bozorda katta ulushga ega (taxminan 30-40 % atrofida), ammo Osiyo-Tinch okeani mintaqasi eng tez o‘sayotgan segment hisoblanadi. Bu raqamlar qurilish sohasida yashil yondashuvning iqtisodiy jihatdan muhimligini ko‘rsatadi — ya’ni nafaqat ekologik, balki biznes nuqtai nazaridan ham iqtisodiy imkoniyatlar mavjud. 2 2 7 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Mamlakatimiz uchun ham yashil qurilish yo‘nalishi tobora ahamiyat kasb etmoqda:  Toshkent shahrida