QURILISH MATERIALLARI ISHLAB CHIQARISHNING ATROF-MUHITGA TA’SIRINI KAMAYTIRISH YO‘LLARI

Аннотация

This article analyzes the negative impact of construction material production processes on the environment. It is shown that the manufacturing of cement, bricks, metal, and other construction products leads to harmful emissions into the atmosphere, depletion of natural resources, and an increase in waste, all of which contribute to environmental problems. The paper also discusses the main directions for reducing ecological risks — the use of resource-saving technologies, recycled materials, environmentally friendly products, and alternative energy 1 9 3 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ sources. The study emphasizes that the implementation of "green technologies" in the construction sector is an important factor in environmental protection. Keywords: construction materials, environment, waste, ecological safety, recycling, green technologies, sustainable development. Kirish. Bugungi kunda qurilish sanoati insoniyat taraqqiyotining eng muhim tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Yangi turar-joylar, ishlab chiqarish binolari va infratuzilma obyektlarini barpo etish uchun katta miqdorda qurilish materiallari talab qilinadi. Ammo ushbu jarayonlar ekologik muvozanatga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Tabiiy resurslarning ortiqcha qazib olinishi, energiya sarfining yuqoriligi, havoga chiqayotgan zararli gazlar hamda ishlab chiqarish chiqindilari atrof-muhitning ifloslanishiga sabab bo‘lmoqda. Dunyo miqyosida sement va g‘isht ishlab chiqarish global issiqxona gazlari chiqindilarining salmoqli qismini tashkil etadi. Sement ishlab chiqarishdan chiqadigan karbonat angidrid (CO₂) miqdori umumiy CO₂ chiqindilarining 7– 8 foiziga teng. Shu sababli barqaror rivojlanish tamoyillariga asoslangan ekologik xavfsiz texnologiyalarni joriy etish bugungi kunning dolzarb masalasidir. Qurilish materiallari ishlab chiqarishda resurslarni tejash, chiqindisiz ishlab chiqarish tizimlarini yaratish hamda qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish orqali bu sohada ekologik yukni kamaytirish mumkin. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Ma’lumotlariga ko‘ra, qurilish sohasi global energiya iste’molining 36 foizini va karbonat angidrid chiqindilarining 39 foizini tashkil etadi. Shu sababli ushbu tarmoqda ekologik transformatsiya va “yashil iqtisodiyot” tamoyillarini joriy etish global ustuvor yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Asosiy qism. Qurilish materiallari ishlab chiqarish ekologik tizimga ko‘p jihatdan ta’sir ko‘rsatadi. Eng avvalo, sement, g‘isht, metall, plastmassa kabi materiallarni ishlab chiqarishda katta hajmdagi issiqlik energiyasi sarflanadi. Sement zavodlarida yoqilg‘i sifatida ko‘mir yoki gaz yoqilishi natijasida atmosferaga karbonat angidrid (CO₂) ajraladi. Global miqyosda sement ishlab chiqarishdan chiqadigan CO₂ hajmi umumiy issiqxona gazlari chiqindilarining qariyb 8 foizini tashkil etadi. G‘isht ishlab chiqarishda esa yer qatlamlari buzilib, katta maydonlarda ekologik degradatsiya kuzatiladi, pechlardan chiqadigan tutun esa havoni ifloslantiradi. Bundan tashqari, qurilish materiallarini tayyorlashda suv va elektr energiyasining ortiqcha sarfi kuzatiladi, ishlab chiqarish chiqindilari esa ko‘pincha qayta ishlanmay, ochiq joylarga tashlab yuboriladi. Bu jarayonlar natijasida nafaqat tabiiy resurslar kamayadi, balki inson salomatligiga ham zarar yetadi. Shu sababli, bugungi kunda ekologik muvozanatni saqlash uchun quyidagi yo‘nalishlarda faol chora-tadbirlar ko‘rilmoqda. Birinchidan, resurslarni tejaydigan texnologiyalarni joriy etish zarur. Masalan, sement ishlab chiqarishda “quruq usul”dan foydalanish energiya sarfini 30–40 foizgacha kamaytiradi. Shuningdek, ishlab chiqarish jarayonida hosil bo‘ladigan issiqlikni qayta ishlatish orqali energiya samaradorligini oshirish mumkin. Zamonaviy avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari yordamida xomashyo sarfi, harorat va energiya iste’moli doimiy nazorat ostida bo‘ladi. Ikkinchidan, qayta ishlangan materiallardan foydalanish katta ekologik ahamiyatga ega. Qurilishda buzilgan inshootlardan olingan beton, metall va g‘isht bo‘laklarini maydalab, yangi aralashmalarga qo‘shish orqali chiqindilar miqdorini kamaytirish mumkin. 1 9 4 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Metallurgiya shlaki, elektr stansiyalari kuli, zavod chiqindilari ham samarali ravishda sement yoki beton ishlab chiqarishda qo‘shimcha xomashyo sifatida ishlatilmoqda. Bu usul nafaqat chiqindilarni kamaytiradi, balki yangi resurslarni qazib olishga bo‘lgan ehtiyojni ham pasaytiradi. Uchinchidan, ekologik toza qurilish materiallari ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilishi zarur. Masalan, g‘isht o‘rniga gazobeton, penobeton yoki tabiiy izolyatsion xususiyatlarga ega bloklardan foydalanish energiya tejamkorlikni oshiradi. Suv asosidagi, toksik bo‘lmagan bo‘yoqlar va tabiiy pigmentlar qo‘llanilishi esa inson salomatligi uchun xavfsizroqdir