RAQAMLASHTIRISH JARAYONIDA INSON OMILINING KAMAYISHI VA UNING IJTIMOIY TA’SIRI

Аннотация

Ushbu maqolada raqamlashtirish jarayonining mehnat faoliyatiga, inson omilining ahamiyatiga va ijtimoiy tizimlarga ta’siri tahlil qilinadi. Sun’iy intellekt, avtomatlashtirish va raqamli texnologiyalar natijasida inson ishtirokining qisqarishi jamiyatdagi kasbiy moslashuv, ijtimoiy tengsizlik va bandlik muammolariga qanday ta’sir ko‘rsatayotgani o‘rganilgan. Tadqiqotda aralash metodlar — sotsiologik so‘rov, ekspert intervyu va qiyosiy tahlil usullari qo‘llanildi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, raqamlashtirish ijtimoiy tizimlarni modernizatsiya qilayotgan bo‘lsa-da, u yangi ijtimoiy muvozanat muammolarini ham yuzaga keltirmoqda. Shuningdek, raqamli transformatsiya sharoitida inson kapitalini rivojlantirish va yangi ijtimoiy moslashuv mexanizmlarini shakllantirish zarurligi asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: raqamlashtirish, inson omili, sun’iy intellekt, mehnat bozori, raqamli tafovut, ijtimoiy ta’sir, avtomatlashtirish. KIRISH. XXI asrda raqamli texnologiyalar insoniyat taraqqiyotining ajralmas omiliga aylandi. Davlat boshqaruvi, iqtisodiyot, ta’lim, tibbiyot va hatto madaniyat sohalarida ham raqamlashtirish jarayonlari jadallik bilan kechmoqda. Bu o‘zgarishlar jarayonlarni tezlashtiradi, aniqlikni oshiradi va resurslardan samarali foydalanish imkonini beradi. Shu bilan birga, inson omilining qisqarishi natijasida yuzaga keladigan ijtimoiy, psixologik va iqtisodiy muammolarni ham keltirib chiqarmoqda. Raqamlashtirishning mohiyati inson ishtirokini kamaytirish orqali avtomatlashtirish, algoritmlashtirish va sun’iy intellekt vositalarini keng qo‘llashdan iborat. Shu bois, bu jarayonni faqat texnik yangilanish emas, balki jamiyatning ijtimoiy tuzilmasini o‘zgartiruvchi omil sifatida ham baholash lozim. ADABIYOTLAR SHARHI. Raqamlashtirish jarayonida inson omilining kamayishi va uning ijtimoiy ta’siri masalasi zamonaviy ilmiy tadqiqotlarda keng o‘rganilayotgan yo‘nalishlardan biridir. So‘nggi yillarda texnologik taraqqiyot, sun’iy intellekt (AI) va avtomatlashtirish jarayonlari ijtimoiy hayot, mehnat bozori va inson faoliyatining barcha jabhalariga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu nazariyaga oid qarashlar bir qator olimlarning asarlarida keltirilgan. Klaus Schwab (2017) o‘zining “To‘rtinchi sanoat inqilobi” asarida raqamli texnologiyalar insoniyat taraqqiyotining yangi bosqichini boshlab berganini ta’kidlaydi. 1 6 8 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ OECD (2021) hisobotida esa raqamlashtirish natijasida ish o‘rinlarining 14 foizi avtomatlashtirilish xavfi ostida ekani, ammo yangi kasblar orqali iqtisodiy o‘sish uchun imkoniyatlar yaratilishi qayd etiladi. Xalqaro Mehnat Tashkiloti (ILO, 2023) esa raqamli iqtisodiyotda kasbiy qayta tayyorlash zarurligini alohida urg‘ulaydi. O‘zbekistonlik olimlar ham raqamli transformatsiya jarayonlarining inson omiliga ta’sirini o‘rganishga e’tibor qaratgan. A. To‘xtayev (2022) raqamli iqtisodiyotda inson kapitalining o‘rni haqida so‘z yuritib, raqamlashtirish ta’lim tizimida raqamli kompetensiyalarni rivojlantirishni talab etishini ta’kidlaydi. N. Bekchanova (2023) esa avtomatlashtirish mehnat bozorida ijtimoiy tengsizlikni kuchaytirishi mumkinligini ko‘rsatadi. “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasi esa bu jarayonni inson kapitali rivoji bilan uyg‘unlashtirishga qaratilgan muhim hujjatdir. METODOLOGIYA. Tadqiqot aralash yondashuv (miqdoriy va sifat jihatidan) asosida olib borildi. Asosiy maqsad — inson omilining qisqarishiga olib keluvchi texnologik omillarni aniqlash va bu jarayonning ijtimoiy oqibatlarini baholashdan iborat. Tadqiqot usullari: 1. Tahliliy-uslubiy yondashuv — ilmiy adabiyotlar, xalqaro tajriba va statistik manbalar o‘rganildi. 2. Sotsiologik so‘rov — 200 nafar respondent o‘rtasida raqamlashtirish natijasida ish jarayonidagi o‘zgarishlarga munosabat aniqlanib, respondentlarning 63 foizi “avtomatlashtirish ish unumdorligini oshiradi”, 28 foizi esa “ish o‘rinlarini qisqartiradi” deb javob bergan. 3. Ekspert intervyu — 10 nafar IT mutaxassisi va mehnat bozoridagi ekspertlar bilan chuqurlashtirilgan suhbatlar o‘tkazildi. 4. Qiyosiy tahlil — ta’lim, ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarida inson omilining qisqarish darajasi tahlil qilindi. 5. Deskriptiv va korrelatsion tahlil — ma’lumotlar statistik jihatdan qayta ishlanib, inson omilining kamayishi bilan ijtimoiy o‘zgarishlar o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlangan. ASOSIY QISM. Raqamlashtirishning asosiy maqsadi — jarayonlarni avtomatlashtirish, inson xatosini kamaytirish va tezkor qaror qabul qilish imkoniyatini yaratishdir. Biroq bu jarayon inson mehnatiga bo‘lgan ehtiyojni qisqartiradi, natijada mehnat bozorida yangi muammolar paydo bo‘lmoqda. Ayniqsa, past malakali ishchilar orasida ishsizlik darajasi ortib bormoqda. Avtomatlashtirish va sun’iy intellekt tizimlari ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarida inson o‘rnini bosib bormoqda. Masalan, bank xizmatlarida mijozlarga xizmat ko‘rsatish chatbot