KAPITAL QURILISH SOHASIDA INNOVATSION-INVESTITSION JARAYONLARNI BOSHQARISH MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH YO'LLARI

Аннотация

Maqolada kapital qurilish sohasida innovatsion-investitsion jarayonlarni samarali boshqarish masalalari, ularning zamonaviy iqtisodiy islohotlar sharoitida tutgan o‘rni, raqamlashtirish, sun’iy intellekt va ilg‘or texnologiyalarni joriy etish orqali boshqaruv mexanizmlarini takomillashtirish yo‘llari tahlil etiladi. Shuningdek, investitsion faoliyat samaradorligini oshirish, xavf-xatarlarni kamaytirish hamda davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ilgari suriladi. Kalit so‘zlar: kapital qurilish, innovatsiya, investitsiya, boshqaruv mexanizmi, raqamlashtirish, sun’iy intellekt, investitsion xavf, samaradorlik. Hozirgi globallashuv davrida qurilish sohasi mamlakat iqtisodiy rivojlanishining eng muhim tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, kapital qurilishda amalga oshirilayotgan innovatsion-investitsion jarayonlar iqtisodiy o‘sish, urbanizatsiya jarayonlari va sanoat infratuzilmasini yangilashda hal qiluvchi rol o‘ynamoqda.[1] O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda “raqamli iqtisodiyot”, “yashil texnologiyalar” va “aqlli shahar” konsepsiyalari asosida qurilish sohasini modernizatsiya qilish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar olib borilmoqda. Biroq bu jarayonlarda innovatsion-investitsion boshqaruv mexanizmlarining yetarli darajada samarali emasligi, risklarni prognozlash va nazorat qilish tizimlarining sustligi dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda.[2] Kapital qurilishda innovatsion-investitsion boshqaruvning hozirgi holati. Kapital qurilishda investitsiyalarni boshqarish jarayonlari ko‘p bosqichli, murakkab va uzoq muddatli loyihalarni o‘z ichiga oladi. Shu sababli, boshqaruv mexanizmlarining innovatsion yondashuvlar asosida shakllantirilishi investitsion loyihalarning sifat va samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi.[3] Bugungi kunda quyidagi muammolar mavjud:  Investitsion qarorlar qabul qilishda zamonaviy tahlil vositalarining yetarli darajada qo‘llanilmasligi;  Loyiha boshqaruvida axborot texnologiyalaridan foydalanish darajasining pastligi;  Resurslardan foydalanish va nazorat tizimlarining markazlashmaganligi. Mazkur muammolarni bartaraf etish uchun BIM (Building Information Modeling), Digital Twin, AI asosidagi risk tahlili kabi raqamli texnologiyalarni keng joriy etish zarur. 1 4 1 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Investitsion qarorlar – bu korxona yoki davlat miqyosida uzoq muddatli kapital qo‘yilmalar, yangi loyihalarga sarmoya kiritish, yoki mavjud infratuzilmani modernizatsiya qilish bo‘yicha qabul qilinadigan strategik qarorlardir. Ushbu jarayonning to‘g‘ri tashkil etilishi, iqtisodiy samaradorlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.[4] Ammo amaliyot shuni ko‘rsatadiki, investitsion qarorlar ko‘pincha an’anaviy tajriba, sub’yektiv baho yoki qisqa muddatli moliyaviy natijalarga tayanib qabul qilinmoqda. Natijada, zamonaviy iqtisodiy-tahliliy vositalar (masalan, NPV, IRR, DCF, sensitivity analysis, risk modelling, scenario planning, AI- based forecasting) yetarlicha qo‘llanilmayapti. Hozirgi kunda investitsion qarorlarni qabul qilishda quyidagi zamonaviy tahliliy usullar muhim o‘rin tutadi1: Biroq, ko‘plab tashkilotlarda bu usullar nazariy jihatdan ma’lum bo‘lsa-da, amaliyotda qo‘llanilish darajasi past. Bunga bir nechta sabablar mavjud. Zamonaviy iqtisodiyotda loyiha boshqaruvi (project management) barcha tarmoqlar, ayniqsa kapital qurilish, sanoat va investitsion faoliyat uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Loyiha boshqaruvi – bu maqsadlarga erishish uchun resurslar, vaqt, byudjet va risklarni muvofiqlashtirish tizimidir. Bugungi kunda butun dunyoda ushbu jarayonni samarali amalga oshirishda axborot texnologiyalari (AT) va raqamli boshqaruv tizimlari keng qo‘llanilmoqda. Ammo, O‘zbekiston va ayrim rivojlanayotgan mamlakatlarda, ayniqsa qurilish sohasida, bu texnologiyalarning amaliy joriy etilishi hanuz past darajada qolmoqda. 1 Muallif ishlanmasi 1 4 2 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Kapital qurilish va investitsion loyihalarda resurslardan foydalanish (moliyaviy, moddiy, inson resurslari) samaradorligi loyihaning muvaffaqiyati uchun hal qiluvchi omildir. Resurslarni boshqarish va nazorat tizimining markazlashmaganligi esa quyidagi muammolarga olib keladi: resurslar samarasiz taqsimlanadi, loyihaning byudjeti nazoratdan chiqadi, qaror qabul qilish jarayoni sekinlashadi, axborot oqimi buziladi, natijada loyiha samaradorligi pasayadi. Markazlashmagan tizimlarda har bir bo‘lim yoki sub-yagona (subdivision) resurslarni o‘z qarashiga ko‘ra boshqaradi. Bu esa loyihaning umumiy maqsadlariga erishishga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Raqamlashtirish kapital qurilishdagi innovatsion-investitsion jarayonlarni avtomatlashtirish, monitoring qilish va samaradorlikni oshirishning eng muhim omilidir.[5] Sun’iy intellekt texnolog