QURILISHDA BOSHQARUV TUZILMALARINING TURLARI AHAMIYATI VA ULARNING TAHLILI

Аннотация

Bu maqolada tashkiliy tuzilmalarning turlari, afzalligi va kamchiliklari hamda tashkilotlarda o’rni, vazifalari va tasnifi tahlil qilingan. Mualliflar tomonidan boshqaruv tuzilmalarni taxlil qilishning yangicha yondashuvi taklif qilingan. Kalit so’zlar: Tuzilma, tashkiliy tuzilma, boshqaruv tuzilmalarining turlari, tuzilmaning afzalligi va kamchiligi. Kirish. Yangi O’zbekistonni strategik rivojlantirish sharoitida boshqaruv tuzilmalarini takkomillashtirish muammolari albatta dolzarb va ustuvor maqsadga aylangan. Boshqaruv tuzilmalarini to’g’ri tanlanganligi korxonalarni innovasion rivojlantirishini tezlashtirish asosida muvofaqiyatga yetaklaydi. Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili. Bugungi kunga qadar ko’plab olimlar boshqaruv tuzilmalari haqida ko’plab izlanishlar olib borganlar. Xususan, tashtilotlarda boshqaruv tuzilmarinining o’rni va uning turlari haqida Meskon M.X.,Gerchikova I.N., Ansoff I., Vixanskiy O.S., Ivanova S.P., Paraxina V.N. kabi olimlarning asarlarida yortib berilgan bo’lsa, boshqaruv tuzilmalarining alohida sohalar bo’yicha Maxmudov M.K., Zhelikhovskiy D. O., Beliakov S. I., Damilola Ekundayo, Carol Jewell, Oluwaseyi A. Awodele kabi olimlar shug’ulangan. Tahlil va natijalar Tashkilotlarning tuzilmalari boshqaruvda tizimli-funksional yondashuvining asosiy bo’g’inlaridan hisoblanadi. Umumiy tarzda tashkilotning boshqaruv tuzilmasi undagi ishlab chiqarish, tashkiliy, iqtisodiy va ijtimoiy munsobatlar tartibi va darajasini ko’rsatishga qaratiladi. Shunga asosan tuzilmalar bir qancha vazifalarni bajarishi ko’zda tutiladi: - Tashkilotdagi rasmiy munosabatlarning mazmunini yoritib berish. Aynan tuzilmada tashkilotning bo’g’inlari va pog’onalari orasidagi munosabatlar mohiyatini ko’rish va taxlil qilish mumkin; - Tashkilotda boshqaruv shaklini ochib berish. Tuzilmaning rasmiy ko’rinishi boshqaruvning markazlashtirish darajasi, individual va jamoaviy boshqaruvlarning o’rni, boshqaruv kadrlarining vakolat doirasi ko’rsatiladi; - Tuzilmada har bir bo’linma va xodimning o’ziga xos o’rnini aniqlashtirish. Tashkilotda vazifalar va majburiyatlarning taqsimlanishi, mas’uliyatning yuklatilishi tuzilmada yaqqol namoyon bo’ladi; - Boshqaruv faoliyatini tashkilotning ishlab chiqarish va xo’jalik faoliyatiga moslashtirish. Bozor iqtisodiyotida har qanday tashkilot xo’jalik subyekti sifatida taniladi, shuning bilan tuzilmada xo’jalik vazifalarini bajarish ustunligi saqlanib qoladi; - Boshqaruv samaradorligini oshirish. Ushbu vazifa tuzilmani doimiy takomillashtirish, ya’ni undagi bo’g’inlar sonini optimallashtirish va ular orasidagi aloqalarni aniqlashtirish orqali amalga oshiririladi. 4 5 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Tashkilotlarning xilma-xilligi ularning tasnif qilish tamoyillari va tartibiga o’ziga xos talablarni qo’yadi. Keng tarqalgan tasnif belgilari bo’yicha boshqaruv tuzilmalari quyidagi turlarga bo’linadi: a) Tuzilmalar boshqaruv vazifalarining taqsimlanish tamoyiliga ko’ra: chiziqli, funksional, shtabli, matrisali, loyixaviy va boshqalar. Ushbu tuzilmalarning mazmuni va boshqaruvdagi ahamiyati menejmentga oid adabiyotlarda keng yoritilgan hamda boshqaruv amaliyotida muvaffaqiyatli qo’llanib kelinmoqda. Tuzilmalarning aloxida turlarining ijobiy va salbiy jihatlarini quyidagi jadvaldan ko’rishimiz mumkin. 1-jadval Tuzilma turlariining ijobiy va salbiy tomonlari, korxonalarga mos kelishi Tuzilmaning Bo’ysunish Korxonaga Ijobiy tomoni Salbiy tomoni turi tartibi mosligi Boshqaruvning osonligi, tuzilmaning Byurokratiyaning Vertikal, Chiziqli soddaligi kuliligi, Qarorlar startap tepadan pastga Qarorlarni tez sifatining pastligi qabul qilish va aniq ijro Qarorlarning ijro Har bir bo’lim darajasi nisbatan alohida past, bo’limlarning Kengaygan, Funksional Gorizontal boshqariladi o’zaro aloqasi funksiyasi ko’p Qaror sifatining pastligi, korxonalarda yuqoriligi ma’suliyatning pastligi Har bir bo’lim Takroriy ishlarni Chiziqli Vertikal va boshqaruvchilarning ishining ustasi, bajaradigan funksional gorizontal ko’pligi vaqtdan yutish korxonalarda Ishchilarning mahoratini Vaqtinchalik, Programma- Loyihaviy va Matrisali ko’rsatishga kelishmovchilikning maqsadli programmali imkon yaratadi, ko’pligi adaptiv Bozor o’zgarishlariga Xalqaro Divizional Ko’p pog’onali takrorlanishlar tez moslashadi, kompaniyalara egiluvchan Ochiq aloqalarga Egiluvchan, Boshqarishning Tarmoqli Diversifikasiya asoslangan xarakatchan qiyinligi b) Tuzilmalarning mazmuni va o’rni bo’yicha taxlil qiladigan bo’lsak ularning barchasini uchta guruhga birlashtirishimiz mumkin: ishlab chiqarish tuzilmalari, tashkiliy-ma’muriy tuzilmalar va ijtimoiy tuzilmalar. Ishlab chiqarish tuzilmalari tashkilotning iqtisodiy subyekt sifatida samarali faoliyat ko’rsatish aloqalarini aks ettiradi. 4 6 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Bunda ishlab chiqarishni