FONETIKALIQ ARTIKULYACIYA JAROYANINING SO’Z YASASHDAGI TA’SIRI. ASSIMILYACIYA, SINERETIZM.

Аннотация

This article examines the functional role of phonetic articulation in the system of word formation, focusing on the morphophonological mechanisms of assimilation and synaeresis. The study demonstrates that sound interaction, articulatory inertia, phonological adaptation, morpheme-boundary smoothing, and syllabic compactness significantly influence the formation of derivational structures. The research highlights the role of phonetic processes in morphological modeling, affix variation, phonetic integration between stem and affix, and the principles of prosodic economy in speech. The article provides an in-depth theoretical linguistic analysis of how phonetic mechanisms directly affect the processes of word derivation. 2 0 2 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Keywords: phonetic articulation, word formation, assimilation, synaeresis, morphophonology, affix variation, phonological adaptation, articulatory inertia, syllabic compactness, derivation. Til tizimida so‘z yasalishi (derivatsiya) ko‘pincha morfologik jarayon sifatida o‘rganiladi. Biroq, fonetik omillar, xususan artikulyatsiya jarayoni, yangi so‘zlarning shakllanishida, ularning talaffuzi, fonetik moslashuvda muhim rol o‘ynaydi. Til birliklarining nutq jarayonida o‘zaro uyg‘unlashuvi fonetik qonuniyatlar orqali amalga oshadi va bu jarayonlarni chuqur tahlil qilish, so‘z yasalish mexanizmlarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Fonetik artikulyatsiya — bu tovushlarni hosil qilishda nutq organlarining koordinatsiyalangan harakati. Quyidagi organlar faol ishtirok etadi: hiqildoq (tovush paychalari), til, lablar, yumshoq tanglay, jag‘, burun va og‘iz rezonatorlari. So‘z yasalishi jarayonida ushbu organlarning harakati fonetik o‘zgarishlar, assimilyatsiya, dissimilyatsiya, eliziya, reduktsiya kabi hodisalarning yuzaga kelishi bilan bevosita bog‘liq. Fonetik moslashuv tufayli qo‘shimcha yoki so‘z o‘zaklari talaffuz jihatidan bir-biriga moslashadi. Assimilyaciyaga uchragan so’zlar orqali fonetik artikulyaciya qo’shimchani qanday shaklda birikishini belgilab beradi. Assimilyatsiya fonetik jarayon bo‘lsa-da, morfologik va derivatsion strukturalarda juda muhim rol o‘ynaydi. Assimilyatsiya nutq organlari (lablar, til uchining pozitsiyasi, yumshoq tanglay, hiqildoq) bir pozitsiyadan boshqasiga o‘tishdagi inertsiya tufayli yuzaga keladi. Bu inertsiya artikulyatsion jarayonni soddalashtiradi va nutq oqimining “energetik tejamkorligi”ni ta’minlaydi. Fonetik artikulyaciya jaroyanida eng ko’p uchraydigan holat bu sineterizm. Sineterizm harflar almasuvi orqali og’zaki nutqda yangi so’z variantlarining shakllanishiga ta’sir ko’rsatadi. Shunungdek bu jaroyan o’z-o’zidan affikslarning variantlashuvini keltirib chiqaradi. Affikslarning variantlashuvi — qo‘shimchalarning o‘zakka fonetik, fonologik yoki morfologik jihatdan moslashuvi natijasida bir necha fonetik variantlarda qo‘llanishidir. Bu jarayon morfofonologiya deb ataladigan fan sohasining markaziy tushunchasidir. Sineretizm prozodikaning “ekonomiya qonuni” bilan bog‘liq: nutq ritmini tezlashtirish uchun tovushlar siqiladi, bo‘g‘inlar kamayadi, nutq oqimi silliqlashadi. Sineretizm morfologik strukturalarning nutq jarayonida real ishlangan shaklini ko‘rsatadi. Bu “jonli fonetika”ning eng muhim ko‘rinishlaridan biri. Tillarda artikulyatsion baza — tovushlarni hosil qilishning barqaror tizimi mavjud. Bu tizim: qo‘shimchalarning fonetik variantlarini,o‘zaro moslashish qonuniyatlarini,lotin va kirill yozuvlari orqali ifodalangan fonetik farqlarni, morfemalarni biriktirishda artikulyatsion qulaylikni belgilab beradi. Fonetik jarayonlar bo‘lmasa, so‘z yasalishi jarayoni og‘ir, noqulay, hatto mexanik holga kelib qoladi. Fonetik artikulyatsiya so‘z yasalishining nafaqat talaffuz, balki morfologik strukturasiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Qo‘shimchalar tanlovi, ularning fonetik variantlari, tovush almashinuvi, assimilyatsiya va reduktsiya hodisalari — barchasi artikulyatsion jarayon asosida shakllanadi. Demak, fonetik qonuniyatlar so‘z yasalish jarayonini murakkab, lekin tizimli jarayon sifatida tartibga soladi. 2 0 3 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Foydalanilgan adabiyotlar: 1. G‘ulomov, A., & Asqarova, M. (2010). Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Fonetika va fonologiya. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti. 2. Jo‘rayev, M. (2018). O‘zbek tili morfologiyasida affikslarning fonetik variantlashuvi. Tilshunoslik axborotnomasi 3. Jo‘raqulov, A. (2010). Sahna nutqi asoslari. Toshkent: O‘zbekiston davlat san’at va madaniyat instituti nashriyoti. 4. Xudoyberganov, R. (2015). Aktyor nutqi va sahna madaniyati. Toshkent: San’at nashriyoti. 5. To‘xtasinov, S. (2018). Sahna nutqida intonatsiya va tembrning ifodaviy imkoniyatlari. San’at va madaniyat jurnali 6. Mamajonov, A. (2014). Nutq texnikasi va badiiy o‘qish. Toshkent: O‘qituvchi. O‘razaliyev, M