ЭКОЛОГИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ И ИХ РЕШЕНИЯ В НОВОМ УЗБЕКИСТАНЕ: ВОДНЫЙ ДЕФИЦИТ, ЗАГРЯЗНЕНИЕ ВОЗДУХА И АРАЛЬСКАЯ ТРАГЕДИЯ

Аннотация

В статье анализируются вопросы обеспечения экологической безопасности в условиях Нового Узбекистана, включая дефицит водных ресурсов, загрязнение атмосферного воздуха, экологический кризис Приаралья и последствия изменения климата. Рассматриваются основные факторы, влияющие на ухудшение экологической ситуации, а также меры государства по модернизации ирригационных систем, внедрению водосберегающих технологий, развитию «зелёной экономики» и смягчению последствий Аральской катастрофы. Особое внимание уделено международным инициативам Узбекистана и стратегии устойчивого развития. Ключевые слова: Экология, Новый Узбекистан, водный дефицит, изменение климата, загрязнение воздуха, Аральская катастрофа, экологическая безопасность, зелёная экономика, экологическая политика, устойчивое развитие, водосберегающие технологии, мониторинг окружающей среды. ENVIRONMENTAL CHALLENGES AND SOLUTIONS IN NEW UZBEKISTAN: WATER SCARCITY, AIR POLLUTION, AND THE ARAL SEA CRISIS Annotation. The article examines key issues of environmental security in the context of New Uzbekistan, focusing on water scarcity, air pollution, the Aral Sea crisis, and the impacts of climate change. It analyzes the main factors contributing to environmental degradation and highlights state measures aimed at modernizing irrigation systems, expanding water-saving technologies, promoting the “green economy,” and mitigating the consequences of the Aral Sea disaster. Special attention is given to Uzbekistan’s international initiatives and its strategy for sustainable development. Keywords: Ecology, New Uzbekistan, water scarcity, climate change, air pollution, Aral Sea crisis, environmental security, green economy, environmental policy, sustainable development, water-saving technologies, environmental monitoring. 978 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 So‘nggi yillarda O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar jamiyatning barcha sohalari qatori ekologik xavfsizlik tizimini ham tubdan yangilashga qaratildi. Iqlim o‘zgarishi, cho‘llashish, suv tanqisligi, havoning ifloslanishi, aholi sonining ortishi va sanoatning kengayishi kabi omillar ekologik muammolarni yanada keskinlashtirmoqda. Shu munosabat bilan Yangi O‘zbekiston sharoitida ekologik siyosatni takomillashtirish, tabiatni muhofaza qilish va aholining ekologik madaniyatini oshirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylangan. Statistik taxminlarga ko‘ra, 2030-yilga borib O‘zbekistonda yiliga 7 milliard kub metr, 2050-yilda esa 15 milliard kub metr suv tanqisligi yuzaga keladi. Bu holat iqlim o‘zgarishi, daryolarning sathi pasayishi va transchegaraviy suv resurslariga yuqori qaramlik bilan bog‘liq. Sirdaryo va Amudaryodagi suv hajmi so‘nggi 50 yilda 20 foizga kamaygan. Afg‘onistonda qurilayotgan Qo‘shtepa kanali esa Amudaryodan O‘zbekistonga keladigan suvni yanada qisqartirishi taxmin qilinmoqda. Suv taqchilligining asosiy sababi qishloq xo‘jaligida suvdan samarasiz foydalanishdir. Sug‘oriladigan yerlarning atigi 15 foizida tomchilatib yoki yomg‘irlatib sug‘orish kabi suv tejovchi texnologiyalar joriy etilgan, irrigatsiya tizimlarida esa har yili 14 milliard kub metr suv isrof bo‘ladi. Bu O‘zbekistonda suvdan oqilona foydalanish borasida katta zaxiralar mavjudligini ko‘rsatadi. Yuqori artezian qatlamlaridan haddan tashqari suv olish ham ichimlik suvi tanqisligini kuchaytirmoqda. 2023-yilda yerosti suvlari pasayib ketgani sababli ayrim hududlarda quduq burg‘ulashga moratoriy joriy etildi. Suv inqirozini yumshatish maqsadida O‘zbekiston hukumati “favqulodda suvni tejash rejimi”ga o‘tmoqda. 2024-yil “kanallarni betonlash bo‘yicha zarbdor yil” deb e’lon qilindi va shu orqali yuz millionlab kub metr suv tejashga erishildi. Fermer xo‘jaliklari ham ichki tarmoqlarni betonlash va tomchilatib sug‘orishga o‘tishni jadallashtirmoqda. Davlat tomonidan subsidiya, imtiyozli kreditlar va soliq yengilliklari berilmoqda. Biroq suv narxining pastligi fermerlarda suvni tejashga to‘laqonli rag‘bat yaratmayapti. Shuning uchun suv solig‘ining qayta ko‘rib chiqilishi, suv tejovchi texnologiyalarni yanada ommalashtirish va irrigatsiya tarmoqlarini modernizatsiya qilish suv taqchilligi muammosining asosiy yechimlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekistonning yirik shaharlari, ayniqsa Toshkent, so‘nggi yillarda atmosferaning keskin ifloslanishi bilan bog‘liq jiddiy ekologik muammolarga duch kelmoqda. 2022-yilgi xalqaro baholashlarga ko‘ra, Toshkent havosi “yomon sifatli” toifaga kiritilgan bo‘lib, ifloslanishning asosiy manbalari sifatida avtomobil transporti va sanoat korxonalari qayd etilgan. Shaharda transport vositalari sonining keskin ortishi va issiqlik elektr stansiyalarida yoqilg‘i sifatida ko‘mir va mazutdan foydalanilishi ifloslanish jarayonlarini kuchaytirmoqda. 2023-yilgi monitoring natijalari shuni ko‘rsatadiki, Toshkent havosidagi zararli moddalar miqdori yiliga 8–10 foiz atrofida o‘smoqda. PM2.5 (mayda chang zarrachalari) bo‘yicha ko‘rsatkichlar esa 2020–2021 yillarda JSST me’yorlaridan 2,