NEYTRON AKTIVATSION ANALIZ XIZMATLARINI TAQDIM ETISH USULLARI

Аннотация

Ushbu maqolada neytron aktivatsion analiz (NAA) xizmatlarini taqdim etishning turli tashkiliy-uslubiy modellari, laboratoriyalarning faoliyat tamoyillari hamda resurslardan samarali foydalanish mexanizmlari yoritilgan. Maqolada NAA laboratoriyalarining ilmiy, hamkorlikka asoslangan va tijoriy faoliyat yuritish shakllari tahlil qilinib, doimiy xodimlar sonini oshirmasdan ko‘p foydalanuvchili markaz sifatida samarali ishlash imkoniyatlari ko‘rsatib beriladi. Shuningdek, laboratoriyada kadrlar tayyorlash, standart protseduralarni joriy etish, sifat nazorati va analitik ma’lumotlarning ishonchliligini ta’minlash bo‘yicha asosiy talablar bayon qilinadi. Turli tashkilotlar bilan hamkorlikning afzalliklari, NAA uskunalaridan foydalanish tajribasi va ilmiy natijalarni oshirishdagi o‘rni misollar bilan yoritilgan. Mazkur ish NAA laboratoriyalari faoliyatini tashkil etishda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan amaliy tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Kalit so’zlar: Neytron aktivatsion analiz (NAA), gamma-spektrometriya, HPGe detektori, analitik laboratoriya, ko‘p foydalanuvchili markaz, ilmiy hamkorlik, tijoriy NAA xizmati, sifat nazorati, radionuklid tahlili, laboratoriya boshqaruvi. Aktivatsion tahlil laboratoriyasini boshqarish uchun kadrlar, jihozlar va ularni faoliyatda ushlab turish uchun mablag‘lar talab qilinadi. Ushbu resurslarni olishning bir nechta muqobil yo‘llari bo‘lishi mumkin, bu laboratoriyaning qanday ishlashiga bog‘liq. Ba’zi laboratoriyalar NAA imkoniyatlariga ehtiyoji bo‘lgan har qanday shaxsga kirishni rag‘batlantiradi, boshqalari esa xavfsizlik yoki boshqa sabablarga ko‘ra ishni faqat doimiy xodimlar tomonidan bajarishga ruxsat beradi. Ba’zilari loyihalar uchun barcha mablag‘larning tashkilotdan tashqaridan kelishini talab qiladi, boshqalari esa, buning aksi sifatida, tashqi ishlarga butunlay ruxsat bermaydi. Hali ham shunday laboratoriyalar bo‘lishi mumkin-ki, ularda tadqiqotlarni bevosita moliyalashtirish xodimlar amalga oshirmoqchi bo‘lgan barcha faoliyatlarni qo‘llab-quvvatlash uchun yetarli bo‘ladi, biroq aksariyat laboratoriyalar o‘z ish faoliyati va byudjetini hukumat idoralari, institut direktorlar, universitet ma’muriyatlari, to‘lovchi mijozlar yoki (ko‘pincha) ularning kombinatsiyasi oldida asoslab berishga majbur. Bizga ma’lum bo‘lgan barcha laboratoriyalarda ishning katta va ko‘pincha ustun qismi, Lenihan iborasi bilan aytganda, “boshqalarning atomlarini sanash”dan iborat. Haqiqiy xarajatlar qoplanishi shart, ammo NAA xizmatining ma’lumot iste’molchisi uchun narxi raqobatbardosh bo‘lishi kerak. Tashkilot ichida bo‘lsa ham, cheksiz analitik xizmatlarni hamma uchun bepul taqdim etish maqsadga muvofiq emas. Agar narx bo‘lmasa, mijoz o‘z namunalarini ehtiyotkorlik bilan tanlashga va o‘lchovlar amalga oshirilishidan oldin ma’lumotlarni qanday talqin qilishini o‘ylab chiqishga rag‘bat sezmaydi, analitik ham olingan ma’lumotlar sifatini yaxshilashga intilmaydi. Natijada, shubhasiz, katta miqdorda sifatsiz ma’lumotlar va laboratoriya uchun haqli ravishda yomon obro‘ paydo bo‘ladi. Tadqiqotga kuchli e’tibor qaratadigan muassasalarda NAA laboratoriyasidagi xodimlar aslida fakultet a’zolari sifatida faoliyat yuritishlari mumkin; ya’ni, NAA usulidan vosita sifatida foydalanib, asosiy yoki amaliy tadqiqotlar olib boradigan mustaqil olimlar sifatida. 965 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Moliyaviy ta’minot ota-ona tashkilotning umumiy mablag‘laridan yoki milliy va xalqaro grant fondlaridan kelishi mumkin. NAA laboratoriyasi ota-ona tashkilotdan ma’lum miqdorda bazaviy moliyalashtirishga ega bo‘lganda, tashqi tashkilotlar bilan hamkorlikdagi ilmiy loyihalar ko‘rinishida qo‘shimcha (tashqi) qo‘llab-quvvatlash shakllanishi mumkin. Bunda NAA yordamida oson hal qilinadigan muammolari bo‘lgan tashqi guruhlar bilan hamkorlik qilinadi. Tashkilotdan tashqaridagi “to‘lov” pul ko‘rinishida emas, balki mehnat va foydani taqsimlash orqali amalga oshiriladi. Bunday ish shakli NAA ning loyihadagi foydasini ham analitiklarga, ham foydalanuvchilarga samarali tarzda namoyon qiladi. Ayniqsa hamkorlikning dastlabki bosqichlarida tashqi tashkilot namunalarni tanlash va tayyorlash bilan shug‘ullanishi mumkin, asosiy tahliliy ishlarning katta qismi esa NAA xodimlari tomonidan bajariladi. Loyiha rivojlanib borgani sari barcha ishtirokchilar bir-birining sohalarini o‘rganishni boshlaydi. To‘lovning muhim shakllaridan biri – ilmiy nashrlarda hammualliflik bo‘lib, bu ishtirokchilar va rahbarlar uchun ishning muvaffaqiyatini ko‘rsatuvchi belgidir va ko‘pincha shu yo‘nalishdagi boshqa ilmiy muammolarni hal qilishga qaratilgan yangi loyihalarga olib keladi. Bu munosabatning keyingi bosqichi — loyiha uchun tashqi moliyalashtirishga ariza topshirish bo‘lib, bunda mablag‘ ishtirokchi tashkilotlar o‘rtasida ularning xarajatlariga mos ravishda taqsimlanadi. Bunday hamkorlik usuli, hisobot nuqtai nazaridan, shubhasiz, resurslarni ko‘p talab qiladi, va uni keng ko‘lamda amalga oshirish faqat analitiklar ilmiy professio