ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ОБУЧЕНИЯ ДЕТЕЙ 3–4 ЛЕТ СОБЛЮДЕНИЮ СОЦИАЛЬНЫХ НОРМ И ПРАВИЛ

Аннотация

This scientific study analyzes the psychological characteristics of teaching 3–4- year-old children to follow social norms and rules. The research examines the mechanisms of social norm acquisition in preschool children based on their social behavior, emotional development, play activities, and interactions with adults. Observation results show that at this age, children follow social rules not through logical reasoning but through emotional 926 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 experience. Therefore, play activities, adults’ personal example, a positive emotional environment, encouragement, and continuous communication play an important role in teaching social norms. The study highlights the psychological characteristics of 3–4-year-old children and the importance of cooperation between educators and parents in forming their moral awareness. The findings are enriched with practical recommendations for effectively organizing the process of social and moral education in preschool educational institutions. Keywords: preschool child, social norm, rules, moral education, psychological characteristics, emotional experience, play activity, educator, social awareness, empathy, socialization, encouragement, communication culture. Kirish. Inson shaxsining jamiyatda to‘laqonli yashashi va faoliyat yuritishi, eng avvalo, uning ijtimoiy me’yor va qoidalarga amal qila bilish darajasi bilan belgilanadi. Bu me’yor va qoidalar jamiyat a’zolarining o‘zaro munosabatini tartibga soluvchi, umumiy qabul qilingan axloqiy, madaniy va xulqiy talablardir. Shaxsning bu me’yorlarni egallashi esa erta bolalik davridan boshlanadi. Ayniqsa 3–4 yosh oralig‘i bolaning shaxsiy “men”i shakllanadigan, ijtimoiy ong va hissiy idrok faol rivojlanadigan davr hisoblanadi. Shu sababli bu bosqichda bolani ijtimoiy qoidalarga rioya qilishga o‘rgatish, uning keyingi psixologik, ma’naviy va ijtimoiy rivojlanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega. 3–4 yoshdagi bola o‘zini alohida shaxs sifatida anglay boshlaydi, lekin u hali to‘liq mustaqil emas. U kattalarga tayanadi, ularning xatti-harakatlarini kuzatadi va taqlid qiladi. Shu bois bola uchun ijtimoiy me’yorlar, odob va qoidalar dastlab kattalarning xulqida ko‘rinadigan, tashqi kuzatuv orqali idrok etiladigan holatdir. Bola kattalarning “buni qil”, “bunday qilish mumkin emas” degan yo‘riq va talablarini amalda bajarishga urinadi. Ammo bu amal qilish hali ongli emas, balki kattalarga yoqish, maqtov eshitish yoki jazodan qochish kabi emotsional motivlar asosida kechadi. Ijtimoiy me’yor va qoidalarga amal qilishni o‘rgatish — bu bolaga faqat “yaxshi” yoki “yomon” xatti-harakatlarni aytish emas, balki unga ijtimoiy vaziyatlarda to‘g‘ri yo‘l tutishni his etish, tushunish va his qilish imkoniyatini berish demakdir. 3–4 yoshda bolada empatiya, hamdardlik, rahm-shafqat kabi ijtimoiy hissiyotlar endigina shakllanadi. Shu bois bola boshqalar bilan o‘yin o‘ynar ekan, ularning his-tuyg‘ularini tushunishga harakat qiladi. Masalan, o‘yinchoqni ulashish yoki navbat kutish jarayonida bola ijtimoiy me’yorni amalda his qiladi. Psixologik tadqiqotlar (L.S. Vygotskiy, D.B. Elkonin, M.G. Davletshin va boshqalar) ko‘rsatishicha, maktabgacha yoshdagi bola ijtimoiy xulqning asosiy elementlarini o‘yin faoliyati orqali egallaydi. O‘yin — bu bola uchun hayotning o‘zidir. O‘yin jarayonida u o‘zining ijtimoiy tajribasini kengaytiradi, kattalar hayotidagi rollarni sinab ko‘radi va bu orqali ijtimoiy qoidalarga moslashishni o‘rganadi. Masalan, “do‘konchi va xaridor” o‘yini davomida bola muloqot madaniyatini, navbat kutish, muloyim so‘zlash, minnatdorchilik bildirish kabi me’yorlarni tabiiy tarzda o‘zlashtiradi. 3–4 yoshli bolalarda ijtimoiy qoidalarni o‘rganish hissiy tajribalar bilan chambarchas bog‘liq. Bu yoshda bolalar uchun so‘zdan ko‘ra hissiy aloqa, ohang, yuz ifodasi, ovozdagi muloyimlik ko‘proq ta’sir qiladi. Shu sababli tarbiyachining ovoz ohangi, yuz ifodasi va tanlangan so‘zlari bola uchun muhim ahamiyatga ega. Bolalar emotsional jihatdan sezgir bo‘lganliklari sababli, ularga qattiq buyruq yoki jazodan ko‘ra, mehr bilan tushuntirish samaraliroq natija beradi. 927 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Bola ijtimoiy me’yorlarni o‘zlashtirish jarayonida bir nechta bosqichlardan o‘tadi. Dastlab u kattalarning talablarini so‘zsiz bajaradi. Keyin esa bu talablarning ma’nosini anglashni boshlaydi. Masalan, tarbiyachi “do‘stingni urish yomon” desa, dastlab bola bu gapni faqat “taqiqlash” sifatida qabul qiladi, keyinchalik esa “urish” boshqalarga og‘riq yetkazishini, bu esa “yomon” ekanligini tushunadi. Shu tarzda bola “nima uchun” degan savolga javob topish orqali ijtimoiy qoidalarning mohiyatini anglay boshlaydi. Kattalar bolaga nafaqat qoidani aytishlari, balki uni hayotiy vaziyatlar orqali ko‘rsatishlari zarur. Misol uchun, bolalar bir-biri bilan o‘yinchoqni bo‘lishmayotganida tarbiyachi “kelinglar, o‘yinchoqlarni hammamiz birgalikda ishlatsak, hammamiz o‘ynay olamiz” deb vaziyatni t