BAXSHICHILIK SAN’ATIDA AYOLLARNING O‘RNI VA TARIXIY RIVOJI

Аннотация

Ushbu ilmiy maqolada baxshichilik san’atida ayol ijrochilarning shakllanishi, tarixiy rivoji va epik jarayondagi o‘rni tahlil etiladi. Tadqiqot qadimiy manbalardagi ayol epik ijrochilarga oid ma’lumotlarni, XX asr etnografik yozuvlarini hamda zamonaviy folklor jarayonlarini qamrab oladi. Ayol baxshilarning doston aytish maktablaridagi mavqei, ijodiy uslubi, marosimlar va og‘zaki ijoddagi rollari ilmiy yondashuvlar asosida yoritiladi. Olingan natijalar ayollar faoliyati tarixiy jarayonlarda unchalik yorqin qayd etilmagan bo‘lsa-da, ular dostonchilikning rivojida sezilarli o‘rin tutganini ko‘rsatadi. Maqola gender madaniyati nuqtayi nazaridan baxshichilikni o‘rganishga imkon yaratib, an’anaviy “erkaklar san’ati” sifatida qaralgan epik ijrochilik makonini kengroq talqin qiladi. Bugungi kunda ayol baxshilar faoliyatining faollashuvi, ijodiy yondashuvlarning xilma-xilligi va an’anaviy epik merosni davom ettirishdagi o‘rni alohida ilmiy e’tiborni talab qiladi. Ushbu maqola mazkur yo‘nalishda olib borilayotgan ilmiy yondashuvlarni umumlashtiradi va ayol baxshilar merosining madaniy ahamiyatini yoritadi. Kalit so‘zlar: Baxshichilik, ayol baxshilar, folklor, dostonchilik, og‘zaki an’ana, tarixiy meros, gender, ijod maktablari. 1. KIRISH Baxshichilik san’ati o‘zbek xalqining ko‘p asrlik epik merosi sifatida shakllangan bo‘lib, doston aytish, og‘zaki tarixni saqlab qolish va milliy o‘zlikni anglash jarayonida muhim o‘rin egallaydi. Baxshilar xalq hayotining ma’naviy ko‘zgusi bo‘lgan epik matnlarni avloddan avlodga yetkazib kelgan ijodkorlardir. Odatda bu san’at erkaklar tomonidan davom ettirilgani tufayli ayollar roli uzoq vaqt ilmiy tadqiqotlarda yetarlicha yoritilmagan. Ammo bu jarayonlar chuqur o‘rganilganda ayol ijrochilarning mavjudligi, ularning an’anaga qo‘shgan hissasi tobora yaqqol namoyon bo‘lad Tarixiy manbalarda ayol qo‘shiqchilar, marosim ijrochilari, qissaxon ayollar faoliyatiga oid turli xil ma’lumotlar uchraydi. Bu holat ayollarning epik an’anaga ko‘proq uy ichidagi marosimlar, ayollar davralari va diniy-ruhiy marosimlar orqali yaqin bo‘lganini ko‘rsatadi. Ularning ijodi ko‘pincha erkaklar ijrochiligiga nisbatan kamroq rasmiylashtirilgani uchun tarixiy adabiyotlarda kam tilga olingan. Shunga qaramay, ayol baxshilarning faoliyati baxshichilikning shakllanish va rivojlanish jarayonida bevosita ishtirok etganini tasdiqlaydi. XX asrning boshlaridan boshlab ayollar jamiyatda faollashgani sari ularning san’atdagi mavqei ham kuchaygan. Ayniqsa, sovet davri madaniy siyosati ayollarning sahnaga chiqishiga, doston aytish maktablarida o‘qishiga va folklor tadbirlarida qatnashishiga keng imkoniyatlar yaratdi. Natijada ayollarning baxshichilik an’anasida tutgan o‘rni sezilarli darajada ortib bordi. Ular bir qator dostonlarni yangi badiiy talqinda ijro etib, epik ijrochilikni boyitganlar. Mazkur maqolaning maqsadi — ayol baxshilarning tarixiy ildizlari, san’atdagi o‘rni, an’anaviy maktablardagi mavqei va zamonaviy jarayondagi rolini ilmiy asosda tahlil qilishdan iborat. O‘zbek baxshichiligi haqida manbalar ko‘p bo‘lsa-da, ayol ijrochilarning o‘rni va ularning an’anaga qo‘shgan hissasi hali yetarlicha yoritilmagan ilmiy yo‘nalish sanaladi. Ushbu tadqiqot mazkur bo‘shliqni to‘ldirishga xizmat qiladi. 869 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 2. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek folklorshunosligida dostonchilik an’analarini o‘rgangan olimlar ko‘p bo‘lsa-da, ayol baxshilar mavzusi alohida tadqiqot sifatida nisbatan kam yoritilgan. H. Zarifov, F. Sodiqov, A. Rasulov, Ya. Gulomov kabi olimlar dostonchilik maktablarini tasniflashgan, ularning tarixiy taraqqiyotini izohlashgan. Ammo ayollar faoliyati ko‘proq izohli eslatmalar, etnografik qaydlar yoki marosim qo‘shiqlari kontekstida tilga olingan xolos. Ayrim folklor ekspeditsiyalarida ayol termachilar, ayol qo‘shiqchilarning repertuari qayd etilgan bo‘lsa-da, ularning baxshichilikka yaqin bo‘lgan epik ijrochilik jihatlari tizimli ravishda to‘plangan emas. Shu sababli ushbu mavzu bo‘yicha materiallarni umumlashtirish, mavjud ma’lumotlarni qiyosiy tahlil qilish ehtiyoji yuqori. Tadqiqotda tarixiy manbalar, ekspeditsion yozuvlar va xalq og‘zaki ijodi namunalariga tayanildi. Tadqiqot metodologiyasida gender tahlil yondashuvi muhim o‘rin egallaydi. Bu yondashuv orqali baxshichilikning “erkak kasbi” sifatida qaralishiga sabab bo‘lgan tarixiy, ijtimoiy va madaniy omillar aniqlanadi. Shuningdek, ayollar ijodining rasmiy manbalarda kam qayd etilishiga olib kelgan omillar ham o‘rganildi. Bu metod dostonchilik an’anasidagi jinslararo munosabatni chuqurroq tahlil qilishga imkon berdi. Tadqiqotda qo‘shimcha ravishda kontekstual tahlil, og‘zaki tarix (oral history) va intervyu metodlari qo‘llanildi. Zamonaviy ayol baxshilar bilan o‘tkazilgan suhbatlar ularning ijodiy shakllanishi, repertuar tanlash jarayoni, ustoz-shogird tizimida tutgan o‘rni haqida muhim ma’lumotlar berdi. Bu metodlar ayol baxshilar faoliyatining tar