GLOBALLASHUV SHAROITIDA EKOLOGIK ONG VA EKOLOGIK MADANIYATNI RIVOJLANTIRISHNING IJTIMOIY-SIYOSIY ZARURIYATI

Аннотация

Ushbu maqola globallashuv sharoitida ekologik ong va ekologik madaniyatning ijtimoiy-siyosiy zaruriyatini ilmiy nuqtai nazardan tahlil qiladi. Globallashuv jarayoni iqtisodiy, madaniy va texnologik integratsiyani kuchaytirgan holda, atrof-muhitga bosimni oshirmoqda va ekologik muammolarni jadal sur’atda kuchaytiradi. Shu munosabat bilan jamiyatda ekologik ongni shakllantirish va ekologik madaniyatni rivojlantirish ijtimoiy barqarorlik, siyosiy stabillik va kelajak avlodning huquqlarini himoya qilishning muhim omiliga aylanadi. Maqolada ekologik madaniyatni shakllantirishning institutsional mexanizmlari, davlat va fuqarolar hamkorligini mustahkamlash, shuningdek ekologik siyosat va huquqiy mexanizmlarning samarali amalga oshirilishi orqali global ekologik tahdidlarni kamaytirishning strategik yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Kalit so’zlar: globallashuv, ekologik ong, ekologik madaniyat, ijtimoiy-siyosiy zarurat, atrof-muhit himoyasi, barqaror rivojlanish. Globallashuv jarayonlari dunyo mamlakatlarini birlashtirib, iqtisodiy va siyosiy sohalarda o‘zaro bog‘liqlikni oshirmoqda. Biroq, bu jarayonlar tabiiy resurslarga bosimni kuchaytirib, ekologik muammolarni global darajaga olib chiqmoqda. Shu sababli, ekologik ong va ekologik madaniyatni shakllantirish nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy-siyosiy zaruratga aylanmoqda. Bugungi kunda Globallashuv jarayonlari nafaqat iqtisodiy va siyosiy aloqalarni kengaytiradi, balki ekologik jihatdan ham jiddiy oqibatlarga olib kelmoqda. Sanoat, transport, energetika va resurslardan keng ko‘lamda foydalanish globallashuv bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, resurslarni haddan tashqari iste’mol qilish, chiqindilar, ifloslanish va biologik xilma-xillikning kamayishiga sabab bo‘ladi. Bunday ekologik muammolar — iqlim o‘zgarishi, atmosfera va suv havolarining ifloslanishi, biologik xilma-xillikning yo‘qolishi, resurslarning tugashi — davlat chegaralarini tan olmaydi; ular global xarakterga ega. Shu jihatdan, global ekologik xavfsizlik va barqaror rivojlanish tamoyillari dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ekologik ong — bu shaxs yoki jamiyat darajasida atrof-muhitga nisbatan xabardorlik, tabiat va tabiiy resurslarga hurmat, ularni saqlashga tayyorlik, ekologik mas’uliyat va ijodiy (ma’naviy) yondashuvdir. Bu ong insonni tabiat bilan uyg‘un yashashga undaydi, resurslardan oqilona foydalanish, chiqindilarni kamaytirish, atrof-muhitni asrash kabi holatlarni kundalik hayotga olib kiradi. Ekologik ong shakllanishi — muhim psixologik va madaniy tamoyillardan biridir; u orqali insonlar global ekologik muammolarni tushunadi va ularga munosabatni o‘zgartiradi. Ekologik madaniyat — ekologik ongga asoslangan, atrof-muhitga hurmat, ekologik mas’uliyat, ekologik qadriyatlar va ekologik hayot tarzini o‘z ichiga olgan madaniy-ijtimoiy fenomen. 1 5 1 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Bu madaniyat shaxs va jamiyat ruhiyati, qadriyatlari va kunlik amaliyotida tabiatni hurmat qilish, resurslarni tejash, ekologik me’yorlarga rioya qilish, kelajak avlodlarni ham tabiat himoyasiga jalb qilishni ifodalaydi.1 Ekologik madaniyat — barqaror rivojlanish tamoyillari, ekologik siyosat va tarbiya-ta’lim tizimlari bilan birga ishlayotgan kompleks fenomendir. Nazariy jihatdan, ekologik madaniyat — shunchaki shaxsiy xulq-atvor emas; u jamiyat strukturasi, siyosiy institutlar, ta’lim va ijtimoiy hamkorlik orqali shakllanadi. Barqaror ijtimoiy-tabiiy rivojlanish tamoyili — bugungi avlod ehtiyojlarini qondirar ekan, kelajak avlod ehtiyojlarini ham hisobga olishdan iborat. Ekologik madaniyat esa aynan shu uyg‘unlikni ta’minlaydi. Bundan tashqari, ekologik madaniyat jamiyatda atrof-muhitga do‘stona yondashuv, tabiatni asrashga mas’uliyat va ekologik bilimgagina emas, balki ekologik xulq-atvorni ham targ‘ib qiladi. Bu — nafaqat milliy, balki global ekologik xavfsizlik va barqarorlik uchun zarur. Bundan tashqari, Nazariy va uslubiy jihatdan, ekologik madaniyatni rivojlantirishda ta’lim, tarbiya va ommaviy ong muhim vositadir. Misol tariqasida ushbu manbalarni keltirishimiz mumkin; Ekopedagogika — ekologik bilim, ekologik mas’uliyat, ekologik xatti-harakat ko‘nikmalarini shakllantirish usuli. Maktab, kollej, universitet va keng jamoatchilik darajasida ekologik ta’lim va tarbiya orqali ekologik ong va madaniyatni keng yoyish mumkin. Yosh avlodda ekologik madaniyatni shakllantirish — kelajakda ekologik muammolarga qarshi kurashishda jamiyatning tayyor bo‘lishini ta’minlaydi. Ijtimoiy institutlar, davlat siyosati, xalqaro hamkorlik — ekologik normativlar, qonunchilik, siyosiy iroda va xalqaro bitimlar orqali mamlakat darajasida ekologik xavfsizlikni ta’minlaydi. Ekologik yondashuvlar — antropotsentrizm vs koevolyutsion paradigma Nazariy jihatdan, inson–tabiat munosabatlari turlicha paradigma asosida ko‘riladi. An’anaviy antropotsentrik yondashuvda inson tabiat ustida hukmron va resurslardan istalgancha foydalanuvchi subyekt sifatida ko‘riladi. Bu esa