ERON YADRO DASTURI BO‘YICHA XALQARO MUZOKARALAR VA 2006–2025 YILLARDAGI JARAYONLARNING O‘YIN NAZARIYASI

Аннотация

This article analyzes the international tensions surrounding Iran’s nuclear program from 2006 to 2025 through the lens of game theory. By applying the concepts of Nash equilibrium and the Prisoner’s Dilemma, the study examines strategic mistrust among states, phases of sanctions, diplomatic negotiations, and the formation and breakdown of the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA). The article provides a detailed assessment of JCPOA’s technical obligations, monitoring mechanisms, and nuclear infrastructure reforms. It also explores the consequences of the U.S. withdrawal from the agreement in 2018 and the renewed escalation in 2025. The findings highlight the significance of mutual trust and the decisive role of diplomatic strategies in achieving stability within contemporary international relations. Keywords: Iran nuclear program; JCPOA; game theory; Nash equilibrium; Prisoner’s Dilemma; international sanctions; strategic mistrust; U.S.–Iran relations; IAEA monitoring; nuclear infrastructure; diplomatic negotiations. Аннотация. В данной статье рассматривается международная напряжённость вокруг ядерной программы Ирана в период с 2006 по 2025 годы с использованием подходов теории игр. Применяя концепции равновесия Нэша и дилеммы заключённого, исследование анализирует стратегическое недоверие между государствами, этапы санкционного давления, дипломатические процессы и формирование, а затем развал СВПД (JCPOA). Особое внимание уделяется техническим обязательствам соглашения 2015 года, механизмам мониторинга и реформированию ядерной инфраструктуры. Также изучаются последствия выхода США из соглашения в 2018 году и новая эскалация 2025 года. Материал демонстрирует важность взаимного доверия и ключевую роль дипломатических стратегий в обеспечении стабильности в современных международных отношениях. Ключевые слова: Ядерная программа Ирана; СВПД (JCPOA); теория игр; равновесие Нэша; дилемма заключённого; международные санкции; стратегическое недоверие; отношения США и Ирана; мониторинг МАГАТЭ; ядерная инфраструктура; дипломатические переговоры. 815 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Eronning yadro dasturi atrofidagi xalqaro keskinlik 2000-yillardan boshlab global siyosatning eng murakkab geostrategik muammolaridan biri sifatida shakllandi. Bu jarayonni tushunish uchun uni nafaqat tarixiy ketma–ketlikda balki o‘yin nazariyasi nuqtai nazaridan - Nesh muvozanati va Mahbuslar dilemmasi prizmasida ko‘rish ham zarur. Chunki 2006-yildan 2025-yilgacha davom etgan barcha diplomatik harakatlar aslida davlatlarning o‘zaro ishonchsizlik sharoitida maksimal foyda olishga intilishi bilan belgilanadi. Eron yadro dasturi bo‘yicha xalqaro muzokaralar aynan ishonchsizlik hukmron bo‘lgan muhitda shakllangan bo‘lib, har bir davlatning qarorlari boshqalarning keyingi qadamlariga bog‘liq holda takror-takror qayta strategiyalangan murakkab siyosiy o‘yinni eslatadi. 2006 yilda BMT Xavfsizlik Kengashi tomonidan birinchi yadro sanksiyalari joriy qilingach Eron yadroviy faoliyatini davom ettirdi va uranni boyitish darajasi hamda sentrifugalar soni keskin oshdi. Sentrifuga bu — uranni boyitish uchun aylanuvchi maxsus texnik qurilma. Uning vazifasi uran ichidagi U-235 portlovchi energiya beruvchi izotop miqdorini oshirish. Bu davr to‘liq “Mahbuslar dilemmasi”ga mos tushadi. Eron o‘zini himoya qilish uchun yadroviy imkoniyatlarini kengaytirar ekan, AQSH va Yevropa davlatlari unga qarshi maksimal iqtisodiy bosim qo‘llay boshladi. Hech bir tomon murosa qilsa, vaziyat yumshashi mumkinligini bilsa ham, ishonchsizlik sababli “hamma o‘zini himoya qilsin” strategiyasi tanlandi. Bu esa eng zararli, minimal foydali Nesh muvozanatini yaratdi. 2013 yilga kelib Eron prezidenti Hasan Ruhoniyning saylanishi, AQSHda Barak Obamaning diplomatik yondashuvi va Yevropa Ittifoqining faollashuvi muzokaralar uchun yangi imkoniyat yaratdi. 2015 yil 14-iyulda Vena, Avstriya bitim imzolanadi Ishtirokchilar-Eron va “oltilik davlatlar” – AQSh, Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, Rossiya va Xitoy (ya’ni 5+1 guruhi. Kelishuv mazmuni- Eron o’zining yadro dasturini cheklashi va Xalqaro atom energiyasi agentligi (IAEA) nazorati ostida ishlashi evaziga, unga qarshi joriy qilingan xalqaro iqtisodiy sanksiyalar yumshatilgan. Aniq kelib chiqilgan kelishuv bo‘yicha Eronning zimmasiga juda aniq, texnik, qat’iy va keng ko‘lamli majburiyatlar yuklatildi. Masalan uranni boyitish darajasi 15 yil davomida 3,67 foiz bilan cheklab qo‘yildi. Bu shuni anglatadiki Eron qurol darajasidagi boyitishga yaqinlashmasligi uchun ilmiy-texnik imkoniyatlarini sezilarli darajada qisqartirdi. Bundan tashqari, 19 mingdan ortiq sentrifugalarning atigi 5060 tasi ishlashiga ruxsat berildi qolganlari demontaj qilinib MAGATE nazorati ostida saqlashga topshirildi. Natanz yagona boyitish markazi sifatida belgilandi va 15 yil davomida boshqa hududlarda boyitishga ruxsat berilmadi. Bu choralar Eronning yadro salohiyatini keskin kamaytirib, xalqaro hamjamiyatga ishonch berishga xizmat