ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ЯЗЫК И РЕЧЕВАЯ ЭТИКА: КУЛЬТУРА ФОРМАЛЬНОГО ОБЩЕНИЯ

Аннотация

This article discusses the issues of the state language and speech ethics, in particular, the specific aspects of the culture of official communication. It analyzes the importance of the correct, literary use of the Uzbek language as the state language in official documents, official correspondence, and departmental communication processes. It also substantiates the professional and social importance of adhering to ethical standards in the official style, observing the principles of respect, etiquette and language culture in the communication process. The article analyzes the inextricable link between speech ethics and the culture of official communication, and their role in the socio-cultural development of society. Key words: state language, speech ethics, formal culture, literary language norms, communication etiquette, professional culture. ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ЯЗЫК И РЕЧЕВАЯ ЭТИКА: КУЛЬТУРА ФОРМАЛЬНОГО ОБЩЕНИЯ Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы государственного языка и речевой этики, в частности, особенности культуры официального общения. Анализируется значение правильного, литературного использования узбекского языка как государственного в официальных документах, официальной переписке и процессах ведомственного общения. Обосновывается профессионально-общественная значимость соблюдения этических норм в официально-деловом стиле, принципов уважения, этикета и культуры речи в процессе общения. Анализируется неразрывная связь речевой этики и культуры официального общения, их роль в социокультурном развитии общества. Ключевые слова: государственный язык, речевая этика, формальная культура, нормы литературногоязыка, этикет общения, профессиональная культура. Til – bu xalqning ma’naviy xazinasi, tafakkur va madaniyatining ifodasidir. Har bir millatning o‘ziga xosligi, qadriyati va ma’naviy yuksakligi, avvalo, uning tilida namoyon bo‘ladi. Davlat tili esa,bu tilning eng yuksak ifodalaydi. 792 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Davlat maqomi bo‘lib, u xalqning siyosiy va huquqiy mustaqilligini tili –milliy g‘urur va mustaqillik ramzidir.U mamlakatda huquqiy asosga ega bo‘lgan,barcha rasmiy idora va tashkilotlarda, ta’lim muassasalarida, OAVda, qonunlarda va hujjatlarda asosiy aloqa vositasi sifatida amal qiladi1. Tilshunos olim D. Jo‘rayeva ta’kidlaganidek, “Davlat tili - xalqning tarixiy tajribasi, dunyoqarashi va tafakkuri mujassam bo‘lgan ijtimoiy hodisadir”. Shu jihatdan davlat tili faqat aloqa vositasi emas, balki milliy o‘zlikni anglash, fuqarolik mas’uliyati va madaniyat ko‘rsatkichidir. Har bir fuqaro davlat tiliga hurmat bilan qarshi,uni ravon va to‘g‘ri qo‘llashi zarur. Tilga befarqlik-millatga befarqlikdir. Aytish joizki, mustaqillikka erishgandan so‘ng davlat tilining mavqei nihoyatda oshdi. “Davlat tili haqida” respublikamizning qonuni qabul qilindi. O‘zbek tilining davlatimizning xalq turmushidagi o‘rni yanada mustahkamlanib, ish yuritish, o‘quv, ilmiy, badiiy adabiyotlar nashr etish sohasidagi mavqei yanada yuqori ko‘tarildi. Oliy o‘quv yurtlarida nutq madaniyatini o‘rgatish sohasidagi taʼlim yo‘nalishiga ham eʼtibor kuchaydi.2 Davlat tili faqat rasmiy aloqa vositasi,balki nutq madaniyati va etikasini shaklantiruvchi asosiy poydevoridir,chunki har bir davlat xodimi, pedagog yoki mutaxassis rasmiy muloqotda adabiy norma, so‘z tanlash madaniyati va uslubga rioya qilishi kerak. Davlat tilida toza, aniq' lo‘nda va odobli so‘zlash - nafaqat lingvistik,balki axloqiy majburiyatdir. Shuningdek, davlat tilining nufuzi fuqarolarning unga bo‘lgan hurmati, savodxonligi va madaniyat darajasi bilan belgilanadi. Shu bois, nutq etikasi davlat tilining amalda yuksak mavqega ega bo‘lishini ta’minlaydi. Tilni noto‘g‘ri, qo‘pol, rasmiyatchilik bilan ishlatish esa davlat tiliga nisbatan bepisandlik belgisi sifatida baholanadi. Nutq madaniyati – bu fikrni aniq, mantiqan asosli, axloqiy ,estetik jihatdan ifodalash.Shuningdek, nutqning adabiy til me’yorlariga, mantiqiy tartibga va kommunikativ etiketaga mos bo‘lishidir.Jamiyatda nutq madaniyatining rivoji insonlar o‘rtasidagi muloqot sifati, o‘zaro hurmat va ijtimoiy muvozanat darajasini belgilaydi. Professor N.Mahmudov ta’kidlaganidek, “Nutq madaniyati – bu inson tafakkurining oynasi, uning ichki dunyosini ko‘rsatadigan madaniyat darajasidir”. Muomala madaniyati esa oddiy kundalik aloqalarda odob– axloq, kommunikatsiya qoidalariga rioya qilishni anglatadi. Rasmiy muloqotda davlat xizmatchilari, rahbarlar, tashkilot xodimlari – nutq etikasi va nutq madaniyatiga alohida e'tibor berishlari lozim.3 Rasmiy yozishmalarda, masalan, ariza, buyruq, ma’lumotnoma, shikoyat,tu- shuntirish xati kabi hujjatlarda grammatik to‘g‘rilik,uslubiy aniqlik va etik me’yorlarga rioya etilishi muomala madaniyatining asosiy talabidir. Shu o‘rinda aytib o‘tish joizki, nutq etikasi bo‘yicha hozirgi kunda bir qancha muammolar mavjud. Jumladan, noqonuniy yoki hurmatsiz murojaatlar, hazil qilish, keskin tanqid – bu nutq etikasi tamoyillarini buzadi. Ijtimoiy tarmoq