GENDER STEREOTIPLERINIŃ SHAXSLAR ARALIQ BAYLANISLI TÁSIRI HÁM OLARDI PSIXOLOGIYALIQ TRENING ARQALI KOREKCIYALAW JOLLARI

Аннотация

Usı izertlewde gender stereotipleriniń shaxslar aralıq qatnasıqları hám psixologiyalıq treningler arqalı gender stereotiplerin korrekciyalaw usılları haqqında maǵluwmatlar keltirilgen. Bul maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan halda insannıń ózin-ózi ańlawǵa, sociallıq-ruwxıy jaǵdayların bahalawǵa járdem beriwshi psixologiyalıq treninglerdi shólkemlestiriw processleri basqıshpa-basqısh ámelge asırıw arqalı kelip shıqqan hár qıylı psixologiyalıq mashqalalı jaǵdaylardı saplastırıw múmkin boladı. Gilt sózler: Gender stereotipleri, psixologiyalıq izertlewler, psixologiyalıq treningler, sociallıq-ruwxiy qatnasıqlar, dúnyaqarastı qáliplestiriw, kognitiv halatlar, psixologiyalıq teoriyalar. Kirisiw Házirgi dáwirge kelip zamanagóy jámiyette jasap jasap atırǵan ekenbiz, shaxslar aralıq gender stereotipleri máseleleri insannıń sociallıq turmısında, jeke psixologiyalıq rawajlanıwında hám dúnyaqarasınıń qáliplesiwinde hám ruwxıy-mádeniy qádiriyatlarǵa baylanıslı bolǵan sistemasınıń ajıralmas bólegi esaplanadı. Psixologiya baǵdarında gender stereotipleri túsinigi insannıń oylawına hám pikirlew dárejesine, sociallıq-ruwxiy qatnasıqlarǵa, kásiplik sheberlik arqalı baǵdar tańlawǵa, shańaraqlıq rollerdi atqarıwǵa hám hátte shaxstıń ózin bahalawına tikkeley tásir kórsetedi. Sol sebepli, psixologiyalıq treningler arqalı gender stereotiplerin ańlaw hám jaǵdayların baqlap barıwshı izertlewlerge tiykarlanǵan halda, olardan qutılıw, sonday-aq teńlikti qarar taptırıw máselesi psixologiya páninde áhmietli baǵdarlardan biri bolıp esaplanbaqta. Gender stereotipleri tiykarınan jámiyette uzaq jıllar dawamında qáliplesip kelgen bolıp, ol keń mániste "erkek" hám "hayal" rolleriniń qatań shegaraların belgilep beriwge xızmet etedi. Bul stereotipler arqalı erkeklerge kúsh, qatańlıq, basshılıq, ǵárezsizlik sıyaqlı qásietler, hayallarǵa bolsa miyrim-shápáát, boysınıwshılıq, passivlik hám shańaraqlıq juwapkershilik júklenedi. Bunday psixologiyalıq qatnasqa tiykarlanǵan halda shaxstıń ishki imkaniyatların sheklep qoyıw sıyaqlı jaǵdaylar baqlansa, ózin kórsetiw procesine keri tásir kórsetedi. Gender stereotipleri shańaraqlıq, kásiplik hám basqa tarawlarda belgili sociallıq rollerdi bekkemlew menen baylanıslı halda kórinedi. 351 NEW RENAISSANCE 2025 NOVEMBER INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 11 Hayallarǵa ádette, tiykarǵı wazıypa sıpatında shańaraqlıq roller - ana, úy biykesi, zayıbı sıyaqlı, erkeklerge bolsa - professional roller belgilenedi. Zamanagóy jámiyette kópshilik jaǵdaylarda erkeklerge óz kásibi boyınsha erisken jetiskenliklerine qarap, hayallarǵa bolsa - shańaraǵı hám balaları bar ekenligine qarap baha beredi. Psixologiyalıq treningler bolsa insannıń social-psixologiyalıq beyimlesiwin anıqlawǵa imkaniyatlar jaratıp beriwi múmkin, kommunikativlik kónlikpelerin arttırıwda hám ózin-ózi ańlaw procesin jedellestiriwge xızmet etedi. Ásirese, gender stereotiplerin joq etiw yamasa qayta bahalawda psixologiyalıq trening usılları nátiyjeli qural sıpatında tán alınbaqta. "Gender" ataması biologiyalıq shaxstan parıqlı túrde, sociallıq hám mádeniy rollerdi anlatadı. Insan jámiyette tuwilganınan baslap, ol óz shaxsına sáykes dep esaplangan minez-qulıq, qádiriyat hám ádep-ikramlılıq sistemasın ózlestiredi. Solay etin, gender - bwl jámiyet tárepinen qáliplestirilgen sociallıq konstruk usıllar tiykarında payda bolıp, ol insannıń "erkek" yamasa "hayal" sıpatındaǵı rolin belgilep beredi degen pikirlerdi talqıyalaymız. Gender stereotipleri bolsa - bul erkekler hám hayallar is-háreketlerine baylanıslı jámiyette bar bolǵan turaqlılıqtı támiyinlew arqalı óz kórinisin tapqan, biraq barlıq waqıtta da durıs bolmaǵan kózqaraslar sistemasınan ibarat. Bul stereotipler shaxstıń ózin-ózi rawajlandırıw imkaniyatın sheklep qoyadı, adamnıń ruwxıy rawajlanıwında ózin kórsetiwde psixologiyalıq tosıqlar jaratadı hám sociallıq-ruwxıy teńsizlik jaǵdayına alıp keledi. Psixologiyalıq kózqarastan kelip shiqqan halda sonı málim etiwimiz kerek, gender stereotipleri "sociallıq identifikaciyalanǵan jaģdaylarda," "kognitiv jaģdaylar" sıyaqlı psixologiyalıq mexanizmler menen bekkemlenedi. Gender stereotiplerdiń unamsız tásirin tiykarınan shańaraq sheńberinde baqlaw múmkin boladı: gender rollerge qollanılatuǵın qatań sociallıq-ruwxıy qorǵaw talapları hayallarǵa tek shańaraq sheńberinen kelip shıqqan jaǵdaylarda, perzentler tárbiyası hám úy-ruwzıgershilik jumısları sıyaqlı wazıypalardı júkleydi, onıń professional potencialın kórsetiwine jol qoymaydı. Jámiyet turmısınıń hár qıylı tarawlarında gender stereotipler unamsız tásiriniń eń úlken qáwip dárejeleri olar tiykarında gender stereotipler júzege keliw jaǵdayı bolıp tabıladı. Psixologiya baǵdarında gender stereotipleri túsinigi tábiyiy process emes, al sociallıq- mádeniy áhmiyetke iye bolgan konstrukciyalarga tiykarlangan process bolip tabıladı. Olar tómendegi tiykarǵı faktorlar arqalı qáliplesedi: Shańaraqlıq tárbiya tiykarında - bala erte jasınan baslap ata-anasınıń minez-qulqına qarap, olardıń sózleri hám mún