O‘ZBEK TILIDA SODDA GAPLARNING TUZILISH MODELLARI

Аннотация

Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi sodda gaplarning tuzilish modellari, ularning grammatik va semantik xususiyatlari, tarkibiy komponentlarining mantiqiy hamda sintaktik munosabatlari ilmiy yondashuv asosida tahlil etiladi. O‘zbek tili agglutinativ tizimga ega bo‘lgani uchun sodda gaplar tarkibida so‘zlarning grammatik shakllari, morfologik ko‘rsatkichlar, kesimning markaziy roli, ega–kesim munosabatlari va gapning bo‘laklarga ajralish qonuniyatlari alohida ahamiyatga ega. Maqolada sodda gaplarning asosiy tipologik modellari — ikki bo‘lakli gaplar, bir bo‘lakli gaplar, nomli gaplar, fe’l-kesimli gaplar, ot-kesimli gaplar, shuningdek kengaygan va tor sodda gaplarning strukturaviy ko‘rinishlari keng yoritiladi. Sodda gapning sintaktik asosini tashkil qiluvchi predikativlik, kesimning grammatik kategoriyalari, gap bo‘laklari orasidagi bog‘lanishlar ham zamonaviy lingvistik talqinlar asosida tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari o‘zbek tili sintaksisini chuqur o‘rganish, matn tilshunosligi, mantiqiy-sintaktik tahlil va lingvistik modellashtirish amaliyotlarida muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: sodda gap, predikativlik, kesim, ega, gap bo‘laklari, bir bo‘lakli gap, ikki bo‘lakli gap, nomli gap, ot-kesimli gap, fe’l-kesimli gap, sintaktik model, gap struktura.