TÁRBIYAǴA TÁSIR ETIWSHI FAKTORLAR HÁM TÁRBIYANI QÁLIPLESTIRIW BASQISHLARI

Аннотация

Bul izertlewde tárbiyanıń zamanagóy metodları, tárbiyanı qáliplestiriw hám jaslardı tárbiyalaw basqıshları haqqında maǵlıwmatlar keltirilgen. Ullı danıshpanlarımızdıń tárbiya haqqındaǵı pikirleri, sonday-aq, tárbiyanı qáliplestiriw metodları haqqında pikirler keltirilgen. Shaxstı tárbiyalaw arqalı onıń dúnyaqarasın rawajlandırıw, ruwxıy jetik, kámil insan sıpatında táriyplep berilgen. Tárbiyanıń zamanagóy modellerinde muǵallim hám oqıwshınıń, perzent tárbiyalanǵan shańaraq dógeregine úzliksiz baylanıslı esaplanadı. Gilt sózler: Tárbiya, tárbiya metodları, shańaraq, bilimlendiriw, ruwxiy jetiklik, kámil insan, tárbiya faktorları. Kirisiw Adamzat tariyxınıń barlıq dáwirlerinde tárbiya máselesi jámiyet turmısında áhmiyetli orın iyelep kelgen. Hár bir xalıq óziniń milliy qádiriyatları, úrp-ádetleri hám tariyxıy tájiriybesi tiykarında jas áwladtı tárbiyalawdıń ózine tán sistemasın jaratqan. Tárbiya - bul shaxstıń ruwxiy, aqılıy, fizikalıq hám estetikalıq jaqtan qáliplesiwine xizmet etiwshi úzliksiz process. Ullı oyshıllar, alımlar hám pedagoglar bul procestiń mánisin tereń úyrenip, insan kamalǵa keliwi ushın tárbiyanıń sheshiwshi áhmiyetke iye ekenligin atap ótken. Tárbiya - bul insannıń belgili bir maqsetke baǵdarlanǵan halda qáliplesiwin támiyinlewshi sociallıq process bolıp, ol jámiyettiń talapları, maqset hám ideyaları tiykarında ámelge asırıladı. Tárbiya procesi shaxstıń minez-qulqı, dúnyaqarası, ádep-ikramlılıq normalarına ámel etiw dárejesin belgileydi. Abu Nasr Farabiy "Fozil shahar aholisining fikrlari" shigarmasında bilay degen edi: "Eger insan óz tábiyatı hám minez- qulqı jaģınan jaqsı pazıyletlerge iye bolsa, biraq tárbiya kórmese, onda bul pazıyletler rawajlanbaydı." Ullı oyshıllar - Abu Nasr Farabiy, Ibn Sino, Áliysher Nawayı, Ahmad Danish, Abdulla Avloniyler de tárbiyanı insan kamalınıń tiykarı sıpatında talqılagan. Avloniy bolsa "Tárbiya biz ushın ya ómir, ya ólim máselesi bolıp tabıladı," dep tárbiyanıń millet turmısındaǵı ornın tereń kórsetken. Bul pikir tárbiyanıń insan shaxsın jetilistiriwdegi orni qanshelli áhmiyetli ekenligin kórsetedi. Tárbiya procesine kóplegen faktorlar, yaǵnıy faktorlar tásir etedi. Olardı tómendegi toparlarǵa bóliw múmkin: Shańaraq - insannıń birinshi tárbiya orayı. Perzent birinshi márte mehir, ǵamxorlıq hám ádeplilikti shańaraqta úyrenedi. Ata-ananıń jeke úlgisi, múnásibet mádeniyatı hám ádep-ikramlılıq qádiriyatları balanıń ruwxıy dúnyasına tereń tásir kórsetedi. Hádisi sháripte aytılganınday: "Hárbir bala fitratta tuwıladı, oni yahudiy, xristian yaki májusiy qılıwshı ata-anası boladı." Bul hádis shańaraqtıń tárbiyadaǵı tiykarǵı rolin anıq kórsetedi. Mektep, kolledj, licey hám joqarı bilimlendiriw mákemeleri tárbiya procesiniń keyingi basqıshın quraydı. 13 Dekabr, 2025-Yil Bul basqıshta bala shaxs sipatında qáliplese baslaydı, onda miynet súygishlik, juwapkershilik, doslıq, watanǵa sadıqlıq sıyaqlı pazıyletler rawajlanadı. Pedagogikalıq xizmettiń tabısı kóp tárepleme muģallimniń shaxsına, oniń kásiplik sheberligi hám insanıylıq pazıyletlerine baylanıslı. Jámiyettegi mádeniy ortalıq, ǵalaba xabar quralları, internet, doslar toparı hám sociallıq tarmaqlar da jaslar tárbiyasına tikkeley tásir etedi. Eger sociallıq ortalıq salamat ideyalar, milliy qádiriyatlar hám jaqsılıq ruwxında bolsa, shaxstıń ruwxiy jetikligi qáliplesedi. Bolmasa bolsa, bul faktorlar unamsız tásir kórsetiwi múmkin. Tárbiya sisteması xalıqtıń tariyxıy dástúrleri, úrp- ádetleri hám diniy isenimleri menen tıǵız baylanıslı. Imam Ǵazzaliy bilay dep jazgan: "Jas balanı tárbiyalamaw - oni buziw menen teń." Sonıń ushın diniy qádiriyatlar tiykarında balalarǵa hadallıq, sabır, iybe, ata-anaǵa húrmet, Watanǵa muhabbat sıyaqlı sezimlerdi sińdiriw úlken áhmietke iye. Shaxs tárbiyasına tábiyiy faktorlar - klimat, salamatlıq jaǵdayı, fizikalıq imkaniyatlar da belgili dárejede tásir kórsetedi. Sol sebepli tárbiya procesi insannıń individual ózgesheliklerin itibarǵa alǵan halda alıp barılıwı lazım. Tárbiyanı qáliplestiriw úzliksiz process bolıp, ol insan ómiriniń barlıq dáwirlerin qamtıp aladı. Tárbiya metodları - bul tárbiya procesinde qollanılatuģın usıllar kompleksi bolıp, olar shaxstı qáliplestiriwde úlken áhmiyetke iye. En nátiyjeli metodlarga tómendegiler kiredi: Sáwbet hám túsindiriw metodi. Tárbiyalıq sáwbet arqalı balalarda ádep- ikramlılıq kózqaraslar, ruwxiy qádiriyatlar qáliplesedi. Sıylıqlaw hám jazalaw metodi. Duris hám orınlı tárizde qollanılganda, bul metod shaxsta juwapkershilik hám tártipti kúsheytedi. Jeke úlgi. Tárbiyashı ózi órnek bolmasa, sóziniń tásiri bolmaydı. Konfuciy bılay degen edi: "Jaqsı tárbiya beriw ushın aldı menen ózińdi tárbiyala." Jámáát arqalı tárbiya. Topar yamasa jámáát sheńberinde alıp barılgan tárbiya shaxsta sociallıq belsendilik hám birge islesiwdi rawajlandıradı. Miynet arqalı tárbiyalaw. Miynet insandı tárbiyalaydı, sabırlılıq, mártlik hám juwapkershilikti sińdiredi. Tariyxıy dereklerde tárbiya máselesi kóplegen alımlar tárepinen tereń úyrenilgen. Máselen: Abu Ali Ibn Si