O‘ZBEKISTON MEHNAT QONUNCHILIGIDA JAMOA SHARTNOMASINING AHAMIYATI VA IJTIMOIY HAYOTDAGI O‘RNI

Аннотация

This thesis analyzes the legal and social significance of the principles of labor freedom and the prohibition of forced labor in the labor legislation of the Republic of Uzbekistan. Labor freedom is recognized as one of the fundamental constitutional rights, and the mechanisms for its practical implementation, particularly its compliance with the Labor Code and international labor standards, are highlighted. Furthermore, the study examines the state policies aimed at combating forced labor, cooperation with international organizations, as well as the achievements and existing challenges in this area. The research results are of significant theoretical and practical importance for improving labor law, protecting human rights, and promoting fair labor relations. Keywords: Labor freedom, prohibition of forced labor, labor legislation, employee rights, social justice, working conditions, labor inspection, informal employment, wages, occupational safety, international labor standards. Kirish. Bugungi globallashuv davrida inson huquqlarini ta’minlash, adolatli mehnat sharoitlarini yaratish va har bir fuqaroning o‘z mehnat salohiyatini erkin namoyon etish imkoniyatini kafolatlash har bir demokratik davlatning asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. 169 Noyabr, 2025-Yil O‘zbekiston Respublikasi ham so‘nggi yillarda mehnat sohasida chuqur islohotlarni amalga oshirib, inson qadr-qimmati va mehnat erkinligini davlat siyosatining markaziga qo‘ymoqda. Mehnat erkinligi prinsipi nafaqat mehnat huquqining poydevorini tashkil etadi, balki iqtisodiy barqarorlik, ijtimoiy adolat va fuqarolik jamiyatining rivojlanishiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu prinsip fuqarolarga o‘z qobiliyatiga, bilim va kasbiga mos ravishda mehnat faoliyatini tanlash, ixtiyoriy ravishda mehnat shartnomasini tuzish yoki uni bekor qilish huquqini beradi. Shu bilan birga, majburiy mehnatni butunlay istisno etish, mehnat munosabatlarida inson erkinligi va sha’nini himoya qilish ushbu sohadagi eng muhim tamoyillardan biri hisoblanadi. O‘zbekistonning mehnat siyosatida so‘nggi yillarda inson omiliga alohida e’tibor qaratilmoqda. Ishchi kuchi bozorida erkin raqobatni ta’minlash, norasmiy bandlikni kamaytirish, xodimlarning ijtimoiy himoyasini kuchaytirish, xavfsiz va munosib mehnat sharoitlarini yaratish bo‘yicha tizimli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Mehnat kodeksining yangi tahriri esa mehnat erkinligi tamoyilini yanada chuqurroq ifoda etib, ish beruvchi va xodim o‘rtasidagi munosabatlarda tenglik va o‘zaro mas’uliyat prinsiplarini mustahkamladi. Bundan tashqari, O‘zbekiston xalqaro miqyosda majburiy mehnat va bolalar mehnatini butunlay bartaraf etishga qaratilgan qat’iy siyosat yuritmoqda. Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) bilan hamkorlikda olib borilayotgan dasturlar natijasida mehnat monitoringi, xodimlarning huquqiy madaniyatini oshirish, mehnat inspeksiyasi faoliyatini kuchaytirish bo‘yicha aniq natijalarga erishilmoqda. Shunday ekan, mehnat erkinligi va majburiy mehnatni taqiqlash prinsipining mazmun-mohiyatini chuqur o‘rganish, ularning amaldagi mehnat qonunchiligida qanday ifodalanganini tahlil qilish, shuningdek, ushbu prinsiplarning ijtimoiy-iqtisodiy hayotdagi amaliy ahamiyatini aniqlash bugungi kunda dolzarb ilmiy va amaliy masala hisoblanadi. Ushbu tadqiqot aynan shu yo‘nalishda olib borilib, O‘zbekiston mehnat qonunchiligining inson huquqlari va xalqaro mehnat standartlariga muvofiqligini yoritishga qaratilgan. Asosiy qism 1. Mehnat erkinligi prinsipining huquqiy mohiyati Mehnat erkinligi — har bir fuqaroning o‘z irodasiga ko‘ra kasb tanlash, mehnat faoliyatini amalga oshirish yoki qilmaslik, mehnat shartlarini erkin belgilash huquqidir. Bu prinsip O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, Mehnat kodeksi hamda xalqaro hujjatlarda mustahkam o‘rin egallagan. Mehnat erkinligi inson sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilish, ijtimoiy adolatni ta’minlash, mehnat bozorida teng imkoniyatlar yaratishning asosi hisoblanadi. Yangi tahrirdagi Mehnat kodeksida mehnat erkinligi fuqarolarning asosiy mehnat huquqlaridan biri sifatida belgilangan bo‘lib, majburiy mehnatga yo‘l qo‘yilmasligi qat’iy ta’kidlangan. Bu o‘zgarishlar mehnat munosabatlarini demokratlashtirish, xodim va ish beruvchi o‘rtasidagi tenglikni ta’minlashga xizmat qiladi. Bundan tashqari, mehnat erkinligi prinsipining to‘laqonli amalga oshirilishi fuqarolarning iqtisodiy faolligini oshiradi, ularning bandlik darajasini barqarorlashtiradi va inson kapitalining rivojlanishiga turtki beradi. 2. Majburiy mehnatni taqiqlashning huquqiy asoslari Majburiy mehnat har qanday shaklda inson huquqlarining buzilishi, shaxs erkinligiga tajovuz sifatida e’tirof etiladi. O‘zbekiston Respublikasi bu masalada xalqaro mehnat standartlariga qat’iy rioya etmoqda. 170 Noyabr, 2025-Yil Jumladan, mamlakat Xalqaro mehnat tashkilotining 29-sonli “Majburiy mehnat to‘g‘risida” hamda 105-sonli “Majburiy mehnatni bekor qilish to‘g‘risida” konvensiyalarini ratifikatsiya qilgan. So‘nggi yillarda majburiy mehna