MAKTABGACHA TAʼLIM YOSHIDAGI BOLALARNI HAR TOMONLAMA TARBIYALASHDA ONA TILINING AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni har tomonlama tarbiyalashda ona tilining ahamiyati ilmiy-nazariy jihatdan yoritilgan. Ona tilining bolalar tafakkuri, nutqi, ijtimoiylashuvi, ma’naviy-axloqiy shakllanishi va ijodiy rivojiga ta’siri tahlil qilingan. Shuningdek, Sharq va G‘arb mutafakkirlarining til va tarbiya haqidagi qarashlari, zamonaviy psixolingvistika va maktabgacha ta’lim metodikalariga doir ilmiy manbalar asosida ona tilini rivojlantiruvchi omillar izohlangan. Tadqiqot natijalari ona tilining bolaning intellektual va ijtimoiy rivojlanishidagi markaziy o‘rni mavjudligini tasdiqlaydi. Kalit so‘zlar: Ona tili, nutqiy rivojlanish, maktabgacha ta’lim, muloqot, tafakkur, psixolingvistika, ertak terapiyasi, savodga tayyorlash, lug‘at boyligi, ijtimoiylashuv. Maktabgacha ta’lim davri — bolaning shaxs sifatida shakllanishi, nutqiy rivojlanishi, ijtimoiylashuvi va tafakkurining asosiy poydevori qo‘yiladigan eng muhim bosqichdir. Bu jarayonda ona tili markaziy o‘rinni egallaydi. Chunki ona tili nafaqat muloqot vositasi, balki bolaning dunyoqarashi, tafakkuri, emotsional holati va shaxsiy o‘zligini anglashida hal qiluvchi omildir. Insonning ilk bilimlari, dastlabki tushunchalari, his-tuyg‘ulari va qadriyatlari aynan ona tili orqali ongiga singadi. Shuning uchun maktabgacha yoshdagi bolalarda nutqni rivojlantirish, savodga tayyorlash, fikrlashni shakllantirishda ona tilining o‘rni beqiyosdir. Ona tili bola tafakkurining asosiy tayanchi bo‘lib, u atrof-muhitni idrok etishda mezon vazifasini bajaradi. Bolaning tasniflash, taqqoslash, umumlashtirish, sabab-oqibat aloqalarini tushunish, fikrni izchil bayon qilish qobiliyati avvalo ona tilidagi so‘z boyligi va nutqiy malakasiga bog‘liq. Maktabgacha yoshda bola o‘z so‘z boyligini o‘yin, ertak, she’r, muloqot, savol-javob, hikoya tinglash va qayta aytish orqali boyitadi. Bu esa uning psixolingvistik rivojlanishini jadallashtirib, aqliy operatsiyalarini faollashtiradi. Ona tilida to‘g‘ri, aniq, grammatik jihatdan izchil fikr bildirish bola shaxsiy rivojlanishining muhim ko‘rsatkichidir. Bu jarayon bolaning ijtimoiy kompetensiyalarini ham shakllantiradi. Chunki nutq — muloqotning asosiy vositasi. Bola o‘z fikrini erkin bayon qilish orqali tengdoshlar bilan hamkorlik qiladi, o‘yinlarda faol ishtirok etadi, munosabatlar o‘rnatadi, ijtimoiy muhitga moslashadi. Nutqi rivojlangan bola o‘zini ifodalashga qodir bo‘ladi, ichki ehtiyojlari va hissiyotlarini boshqalar bilan bo‘lishadi. Bu esa emotsional intellektning rivojlanishida juda muhim omildir. Maktabgacha ta’lim muassasalarida ona tilining ahamiyati o‘quv-dasturiy faoliyatlar orqali yanada kuchayadi. Ertak aytish, rolli o‘yinlar, matn bilan ishlash, topishmoqlar, she’r yodlash, dialoglar qurish, hikoya tuzish kabi mashg‘ulotlar bolalarning lug‘atini boyitib, og‘zaki nutqini ravonlashtiradi. Shuningdek, ona tilini o‘rganish axloqiy tarbiyaning ham asosiy vositasidir. Milliy ertaklar, dostonlar, maqollar, hikmatlar bolalarda yaxshilik, halollik, mehr- shafqat, mehnatsevarlik, vatanparvarlik kabi fazilatlarni shakllantiradi. Ona tili, shuningdek, bolalarda estetik did va ijodkorlikni rivojlantiradi. She’rlar, qo‘shiqlar, badiiy matnlar, obrazli iboralar orqali bola tasavvurini kengaytiradi, badiiy tafakkurini shakllantiradi. 620 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Ona tilida berilgan badiiy matnlar bolaning hayolot olamini boyitib, ularni ijodiy fikrlashga undaydi. Badiiy nutqni eshitish va qayta aytish jarayonida bola tasviriy ifodalar, badiiy vositalar, estetik zavqni his qilgani sayin uning ruhiy olami boyiydi. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, maktabgacha yoshda ona tilida nutqi rivojlangan bolalar maktabda o‘qish, yozish, matn bilan ishlash, matematik tushunchalarni o‘zlashtirishda ancha muvaffaqiyatli bo‘ladilar. Chunki barcha fanlar bo‘yicha bilimlarni o‘zlashtirish ona tilida fikrni tushunish va qayta ishlab berish qobiliyatiga bog‘liq. Shuningdek, birinchi tildagi nutqiy poydevor qanchalik mustahkam bo‘lsa, keyingi tillarni o‘rganish shunchalik oson kechadi. Ona tili tarbiyasi milliy o‘zlikni anglashning, madaniy merosni qabul qilishning eng asosiy vositasidir. Maktabgacha yoshdagi bola o‘z xalqining madaniyati, an’analari, qadriyatlari bilan aynan ona tili orqali tanishadi. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ona tili asosidagi tarbiya — nafaqat nutqiy-til o‘rgatish jarayoni, balki ma’naviy-ma’rifiy tarbiya tizimining ajralmas qismidir. Shunday qilib, maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni har tomonlama tarbiyalashda ona tilining ahamiyati beqiyosdir. U bolaning aqliy, ijtimoiy, ma’naviy, emotsional, estetik va hatto jismoniy rivojlanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Ona tili orqali bola o‘zligini anglaydi, jamiyatga moslashadi, o‘z fikrini shakllantiradi va kelgusidagi ta’lim bosqichlariga tayyorlanadi. Shu bois maktabgacha ta’lim tizimida ona tilida nutqni rivojlantirish eng ustuvor vazifalardan biri sifatida e’tirof etiladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning