HIKOYA AYTISH (STORYTELLING)NING INSON RIVOJLANISHIDAGI O‘RNI: NAZARIY VA KOGNITIV YONDASHUVLAR

Аннотация

This article examines storytelling from a philological perspective, analyzing it as a form of speech activity that reflects linguistic, cognitive, and cultural dimensions of human development. Storytelling is viewed as a key mechanism in meaning-making, language acquisition, conceptual modeling, and cultural identity formation. The study employs approaches from theoretical and cognitive linguistics, discourse analysis, and psycholinguistics to reveal how narrative structures shape human cognition and communication. The interrelation between language and thought through storytelling is interpreted within a linguistic and cognitive framework. Key words: storytelling, narrative linguistics, cognitive linguistics, discourse analysis, conceptual model, speech activity, language and thought. Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) 35 ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Global axborot jamiyatida kommunikatsiya aloqalari rivojlanib borayotgan sharoitda chet tillarni o‘qitishda samarali kommunikativ metodlarni izlash dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ko‘plab mamlakatlarda muvaffaqiyatli qo‘llanayotgan metodlardan biri – hikoya asosida o‘qitish, ya’ni storytelling (ingl. storytelling – hikoya aytish) usulidir. Avval bu metod asosan kichik yoshdagi bolalarni o‘qitishda qo‘llanilgan bo‘lsa, hozirda u har qanday yoshdagi va har qanday til bilish darajasidagi o‘quvchilar uchun universal yondashuv sifatida ko‘riladi. Shu sababli, storytellingga o‘qituvchilar va metodistlar, jumladan O‘zbekistonda ham katta e’tibor qaratmoqda. Biroq, mahalliy metodik adabiyotlarda ushbu metod hali to‘liq yoritilmagan. Shu bois, storytelling tushunchasi, uning chet tillarni o‘qitishda nazariy va amaliy jihatlarini o‘rganish, maktab va oliy ta’lim muassasalarida uning texnologiyasini tavsiflash muhimdir [11]. Storytelling mahalliy pedagogikada yaxshi tanilgan narrativ metodning (ingl. narrative – hikoya, rivoyat) bir shakli bo‘lib, u uzviy matn, voqealarni ketma-ket bayon qilish vositasini qo‘llaydi [1]. Shunga qaramay, narrativ va storytelling bir xil tushunchalar emas. Manbalarni tahlil qilish natijasida aniqlanishicha, “storytelling” termini keng ma’noda – odamlar bilan turli maqsadlarda qiziqarli hikoyalar shaklida matnlar orqali ta’sir ko‘rsatish texnologiyasi sifatida belgilanishi mumkin. Bu yerda hikoyaning qiziqarli bo‘lishi uning asosiy xususiyati hisoblanadi. Yuqoridagi termin uch yo‘nalishda tushunilishi mumkin: birinchidan, qiziqarli, dolzarb, foydali, o‘quvchi yoki tinglovchiga yoqimli, emotsional kontent yaratish usuli sifatida; ikkinchidan, og‘zaki, yozma matn, vizual vositalar, musiqa kabi har qanday shaklda hikoyalarni tarqatish; uchinchidan, og‘zaki rivoyat san’ati sifatida, ya’ni hikoyaning yoddan aytilishi, o‘qilmasligi. Shuningdek, bu ro‘yxatga hikoyani jonli yaratish, improvizatsiya qilish ham kiradi [8]. Storytelling tushunchasi birinchi marta 1992-yilda D.Armstrongning «MBSA: Managing by Storying Around» («Hikoyalar orqali boshqarish») nomli kitobida paydo bo‘lgan. Kitobda xodimlarga ish etikasi prinsiplari va qoidalarini yetkazish uchun mo‘ljallangan hikoyalar jamlangan. Hozirgi kunda “storytelling” termini ko‘plab professional sohalarda qo‘llaniladi: menejmentda – marketing/reklama, xodimlarni boshqarish va PR texnologiyalari vositasi sifatida; ommaviy axborot vositalarida – yangiliklarni hikoyalar orqali yetkazish; publitsistika va siyosatda – argument sifatida; psixologik muammolarni hal qilishda – ertak terapiyasi [2]. Hikoya aytish eng tabiiy muloqot shakli bo‘lib, bolalikdan bizga ma’lum. Pedagogikada hikoya asosida o‘qitish (ertaklar, rivoyatlar, masallar va boshq.) tarbiya, ta’lim va bolalarning nutqini rivojlantirish uchun qo‘llaniladi, bu esa o‘zining psixologik asoslariga ega jarayon hisoblanadi. Inson bilim tizimi asosan hikoyalarga asoslanadi, ular orqali tajriba almashiladi va shaxs atrof-muhitda samarali harakat qilish hamda hayotini tashkil qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shu bilan birga, inson miyasi kognitiv mashina sifatida hikoyalarni qabul qiladi, saqlaydi va keyinchalik ularni takrorlaydi. Bundan tashqari, inson rivoyat tuzilmalari orqali fikrlaydi va faktlarni hikoyaning kichik versiyalari sifatida eslab qoladi. Faktlarning xotirada hikoyalar bilan birga mavjudligi analitik fikrlashning asosiy sharti hisoblanadi [7]. Chet tilini hikoya aytish orqali o‘qitish metodi 1990-yillarda AQShning Kaliforniya shtatida ispan tili o‘qituvchisi R.Bleynd (Ray Blaine) tomonidan taklif qilingan. Ushbu metod J.Asher (J.W.Asher)ning to‘liq jismoniy javob metodi (TPR – Total Physical Response)ning modifikatsiyasi sifatida yaratilgan bo‘lib, uning asosida o‘quvchilarda so‘z va imo-ishora orasida psixomotor assotsiatsiyalarni shakllantirish orqali chet tilini osonroq tushunish yotadi. R.Bleynd TPR qisqartmasiga yangi ma’no berdi, unga S harfini qo