YOSHLAR O‘RTASIDA HUQUQBUZARLIKLARNING OLDINI OLISH: NAZARIY ASOSLAR VA AMALIY YECHIMLAR

Аннотация

Ushbu maqolada yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning kelib chiqish sabablari, ularni yuzaga keltiruvchi ijtimoiy, psixologik, ma’naviy va axborot omillari chuqur tahlil qilingan. Globallashuv, raqamli texnologiyalar va axborot oqimlarining kuchayishi sharoitida yoshlarning xulq-atvoridagi o‘zgarishlar, shuningdek virtual makonning salbiy ta’siri ilmiy asosda yoritiladi. Shuningdek, oilaning tarbiyaviy roli, ta’lim muassasalari faoliyati, mahalla va jamiyat institutlarining o‘zaro hamkorlikdagi choralari, erta profilaktika modeli va ijtimoiy-psixologik yordam ko‘rsatish mexanizmlarining ahamiyati ochib berilgan. Maqolada yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning oldini olish bo‘yicha samarali strategiyalar, xususan huquqiy ongni yuksaltirish, media-savodxonlikni oshirish, bo‘sh vaqtni mazmunli tashkil etish, mentorlik tizimini rivojlantirish va psixologik qo‘llab-quvvatlashning zamonaviy shakllari keltirilgan. Kalit so‘zlar: Huquqbuzarlik, yoshlar, profilaktika, huquqiy ong, media-savodxonlik, ijtimoiy muhit, psixologik omillar, mahalla, ta’lim tizimi, deviant xulq, raqamli xavfsizlik, ijtimoiy nazorat, ijtimoiylashuv. Kirish. Yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning oldini olish masalasi zamonaviy jamiyat taraqqiyoti, huquqiy davlat barpo etish jarayoni va fuqarolik jamiyatining shakllanishida eng dolzarb yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. XXI asrning globallashuv sharoitida ijtimoiy munosabatlar tizimi keskin o‘zgarib, yoshlarning ijtimoiy faolligi, dunyoqarashi va xulq-atvoriga ta’sir etuvchi omillar ko‘lami ham sezilarli darajada kengaydi. Axborot texnologiyalarining rivojlanishi, internetning ommalashuvi, transmilliy madaniy oqimlar, shuningdek, migratsiya jarayonlarining kuchayishi yoshlarning ruhiy, ijtimoiy va axloqiy rivojlanishiga turlicha ta’sir ko‘rsatmoqda. Ana shunday sharoitda yoshlar orasida huquqbuzarliklarning kelib chiqishi, ularning tur va shakllari, sabablari va profilaktika mexanizmlarini mukammal o‘rganish zarurati tobora ortib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasida yoshlar siyosati davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, yoshlarning huquqiy madaniyatini yuksaltirish, ularni ijtimoiy faollikka jalb etish, huquqbuzarlik va jinoyatchilikning oldini olish borasida davlat organlari, ta’lim muassasalari, jamoat tashkilotlari va mahalla institutlari o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. So‘nggi yillarda qabul qilingan qonunlar, qarorlar, dasturlar, xususan, “Yoshlar — kelajagimiz” davlat dasturi, “Yoshlar daftari” tizimi, mahalla va ta’lim tizimining integratsiyalashuvi huquqbuzarlikni erta aniqlash va oldini olishda samarali mexanizmlar bo‘lib xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning kelib chiqishiga olib keluvchi ijtimoiy-psixologik, ma’naviy, iqtisodiy, oilaviy va axborot omillarining murakkabligi profilaktika jarayoniga yangicha yondashuvni talab etadi. Huquqbuzarlik faqat sodir bo‘lganidan keyin jazolash orqali emas, balki uning ildizini aniqlab, shaxsning xulq-atvoriga ta’sir etuvchi salbiy omillarni bartaraf etish orqali oldini olish mumkin. Shu ma’noda, yoshlarning bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish, ularni sport, san’at, texnika, innovatsiya va ijtimoiy loyihalarga 4 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue) keng jalb etish, psixologik ko‘mak tizimini kuchaytirish, raqamli savodxonlik va huquqiy ongni oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Demak, yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning oldini olish masalasi kompleks, ko‘p omilli va uzluksiz yondashuvni talab qiladigan jarayon bo‘lib, uning samaradorligi barcha ijtimoiy institutlarning hamkorlikdagi faoliyatiga bog‘liqdir. Maqolada aynan shu jarayonning nazariy asoslari, dolzarb muammolari va amaliy yechimlari tahlil qilinadi. Adabiyotlar sharhi. Yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning oldini olish masalasi sotsiologiya, psixologiya, pedagogika, huquqshunoslik va kriminologiya fanlari kesishmasida keng o‘rganilgan dolzarb yo‘nalishlardan biridir. Jahon va mahalliy tadqiqotchilarning ilmiy ishlari ushbu masalaning nazariy va amaliy jihatlarini yoritishga katta hissa qo‘shgan. Avvalo, kriminolog olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda huquqbuzarlikning shakllanish jarayoni asosan shaxsning ijtimoiylashuvi, oilaviy muhit, axloqiy qadriyatlar va ta’lim tarbiyaning sifatiga bog‘liq ekani ta’kidlanadi. Masalan, T. Parsons va E. Durkheimlarning ijtimoiy muvozanat nazariyalarida jamiyatdagi nomutanosiblik, ijtimoiy nazoratning sustlashuvi va anomiya holatlari yoshlar orasida huquqbuzarliklar sodir bo‘lishining muhim omillari sifatida ko‘rsatiladi [1, 32-bet]. Mahalliy olimlardan A. Xudoyqulov, N. Jo‘rayev va Sh. Raxmonovlarning ishlarida O‘zbekistonda yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning ijtimoiy-psixologik ildizlari, oilaning tarbiyaviy rolidagi bo‘shliqlar, mahalla tizimining profilaktik vazifalari chuqur tahlil qilingan. Tadqiqotlarda, xususan, oilada emotsional qo‘llab-quvvatlash yetishmasligi, ota- onalarning migratsiyaga ketishi, yoshla