O`ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA KIBERJINOYATLAR UCHUN JINOIY JAVOBGARLIKNI QÒLLASH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH

Аннотация

В статье анализируются правовые основы применения уголовной ответственности за киберпреступления в Республике Узбекистан, существующие механизмы и пути их совершенствования. Стремительное развитие информационных технологий актуализирует вопросы обеспечения кибербезопасности и предупреждения преступлений в цифровом пространстве. В связи с этим обосновывается необходимость гармонизации международного опыта, национального законодательства и правоприменительной практики в сфере борьбы с киберпреступлениями. В статье также выдвигаются предложения по внесению изменений в Уголовный кодекс, механизмам использования цифровых доказательств в следственной и судебной практике, повышению потенциала правоохранительных органов. Ключевые слова: киберпреступность, кибербезопасность, уголовная ответственность, цифровые технологии, информационная безопасность, правовой механизм, цифровые доказательства, законодательство Республики Узбекистан, международный опыт, правоприменительная практика. Anontation. This article analyzes the legal framework for the application of criminal liability for cybercrimes in the Republic of Uzbekistan, existing mechanisms and ways to improve them. The rapid development of information technologies makes the issues of ensuring cybersecurity and preventing crimes in the digital space relevant. Therefore, the need to harmonize international experience, national legislation and law enforcement practice in combating cybercrimes is substantiated. The article also puts forward proposals for amendments to the Criminal Code, mechanisms for using digital evidence in investigation and judicial practice, and increasing the capacity of law enforcement agencies. 345 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Keywords: cybercrime, cybersecurity, criminal liability, digital technologies, information security, legal mechanism, digital evidence, legislation of the Republic of Uzbekistan, international experience, law enforcement practice. So‘nggi yillarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi inson faoliyatining barcha sohalariga chuqur kirib bordi. Raqamli iqtisodiyot, elektron hukumat, onlayn ta’lim va elektron tijorat tizimlarining keng qo‘llanilishi jamiyatning samaradorligini oshirayotgan bo‘lsa-da, shu bilan birga yangi turdagi xavf-xatarlarni ham yuzaga keltirmoqda. Ana shunday tahdidlar qatorida kiberjinoyatlar eng xavfli va murakkab toifaga kiradi. Kiberjinoyatlar nafaqat shaxsiy manfaatlarga zarar yetkazadi, balki davlatning axborot infratuzilmasi, iqtisodiy barqarorligi hamda milliy xavfsizligiga jiddiy tahdid soladi. Shu sababli, ushbu jinoyatlarga nisbatan samarali huquqiy choralarni qo‘llash, ularning oldini olish va jazolash mexanizmlarini takomillashtirish bugungi kunda dolzarb masalaga aylangan. O‘zbekiston Respublikasi so‘nggi yillarda kiberxavfsizlik sohasida mustahkam huquqiy asos yaratish, xalqaro standartlarga mos mexanizmlarni joriy etish hamda huquqni muhofaza qiluvchi organlarning salohiyatini oshirish yo‘lida qator islohotlarni amalga oshirmoqda. Shu bilan birga, global miqyosdagi texnologik o‘zgarishlar va kiberjinoyatchilik usullarining murakkablashib borayotgani mavjud tizimni doimiy ravishda yangilab borishni taqozo etmoqda. Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida kiberjinoyatlar uchun jinoiy javobgarlikni qo‘llash amaliyoti, uning huquqiy mexanizmlari va ularni yanada takomillashtirish bo‘yicha takliflar ilmiy tahlil asosida ko‘rib chiqiladi. Zamonaviy dunyoda axborot texnologiyalari inson faoliyatining ajralmas qismiga aylangan bo‘lib, iqtisodiyot, ta’lim, tibbiyot, boshqaruv va hatto shaxsiy muloqot sohalarini ham raqamli makonga ko‘chirdi. Biroq, bu jarayon bilan bir qatorda, texnologik imkoniyatlardan g‘arazli maqsadlarda foydalanish holatlari ham ko‘paymoqda. Ana shunday salbiy faoliyat turlari umumiy holda “kiberjinoyatlar” deb ataladi. “Kiberjinoyat” atamasi ilk bor XX asrning oxirida, internet tarmog‘ining keng tarqala boshlagan davrida paydo bo‘lgan. Bugungi kunda bu tushuncha nafaqat texnik vositalardan foydalanib sodir etilgan jinoyatlarni, balki raqamli muhitda sodir bo‘ladigan huquqbuzarliklarning keng doirasini qamrab oladi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) va Yevropa Kengashi ekspertlarining ta’riflariga ko‘ra, kiberjinoyat - bu axborot tizimlari, kompyuter tarmoqlari yoki raqamli qurilmalardan foydalanish orqali jinoyat sodir etish jarayonidir. O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligida “kiberjinoyat” atamasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri belgilab qo‘yilmagan bo‘lsa-da, Jinoyat kodeksining 278¹–278³-moddalari orqali “axborot tizimlariga noqonuniy kirish”, “kompyuter ma’lumotlarini buzish yoki yo‘q qilish”, “axborot resurslaridan ruxsatsiz foydalanish” kabi qilmishlar kiberjinoyatlar sirasiga kiradi. Kiberjinoyatlar o‘z mohiyatiga ko‘ra juda xilma-xil bo‘lib, ularning har biri texnik usul, maqsad va oqibat jihatidan farq qiladi. Quyida eng keng tarqalgan turlar keltirilgan: 1. Axborot tizimlariga noqonuniy kirish – begona s